Samfélagsleg uppbygging – samfélagslegt niðurbrot

Framan af tuttugustu öld var Ísland eftirbátur annarra Vesturlanda (sem við berum okkur gjarnan saman við) á mörgum sviðum. Landið hafði nánast misst af iðnbyltingunni á nítjándu öld og stóðst ekki samjöfnuð við þessi ríki í lífsgæðum. Á árum heimsstyrjaldarinnar síðari urðu straumhvörf. Peningar streymdu inn í landið og atvinnulífið tók við sér. Áratugina eftir stofnun lýðveldis á Þingvöllum 17. júní 1944 snerust íslensk stjórnmál meira og minna um að vinna upp forskotið sem samanburðarlöndin höfðu; að efla atvinnulífið og byggja jafnframt upp grunnstoðir samfélagsins og skapa þannig velferðarkerfi til hagsbóta fyrir allar stéttir. Kannski var það þetta markmið sem öðru fremur sameinaði þjóðina[1] hvað sem leið ólíkri afstöðu til hersetunnar og aðildar að Atlantshafsbandalaginu, stéttaskiptingu (sem vissulega var til staðar þótt hún væri ekki jafnáberandi og víða annars staðar), togstreitu þéttbýlis og dreifbýlis / höfuðborgar og landsbyggðar, kynjamisrétti og öðrum þáttum sem sundra. Um land allt, til sjávar og sveita, var verk að vinna. Fjölga þurfti læknum og efla heilbrigðisþjónustu, fjölga kennurum og reisa skólahús, byggja sundlaugar, samkomuhús og leikskóla, steypa götur, brúa ár, bæta hafnir, leggja flugbrautir o.s.frv. Þessi verkefni settu allir stjórnmálaflokkar á oddinn þótt forgangsröðin væri stundum misjöfn. Eftir að hafa rannsakað og skrifað sögu byggðarlags, Hafnar í Hornafirði, tel ég mig hafa þokkalega tilfinningu fyrir þessu, enda eru byggðarlög að sumu leyti (en alls ekki öllu) smækkuð mynd af þjóðfélagi.

Þegar Íslendingar fögnuðu 50 ára afmæli lýðveldisins á Þingvöllum 17. júní 1994 virtust stjórnmálamenn og aðrir sem til máls tóku, eða stungu niður penna, tiltölulega sáttir við þann árangur sem náðst hafði frá stofnun lýðveldisins. Og Íslendingar tóku stoltir á móti fjölmörgum erlendum gestum sem samfögnuðu þeim á þessum tímamótum. (Sjá t.d. Morgunblaðið 19. júní 1994 en þar segir ítarlega frá hátíðinni á Þingvöllum.) Íslendingum hafði svo gott sem tekist (ekki þó einum og óstuddum eins og stundum má ætla af umræðunni) að byggja upp grunnstoðir samfélagsins og komast í hóp þeirra þjóða sem bjuggu við hvað best lífskjör.

Að viðhalda og efla velferðarkerfið krefst stöðugt nýrrar tækni og betri menntunar. Það er út af fyrir sig verðugt verkefni sem ætti alltaf að hafa forgang. En fljótlega eftir 50 ára afmælið fóru menn að keppast við að skara eld að eigin köku sem aldrei fyrr. Á sama tíma hefur virðingin fyrir velferðarkerfinu hnignað, menn finna því jafnvel allt til foráttu, telja það ýta undir aumingjaskap, hefta frelsi einstaklings til að gera það sem honum þóknast o.s.frv.

Núna, tveimur áratugum eftir 50 ára lýðveldisafmælið, er ekki laust við að sjálfsmynd þjóðarinnar sé orðin svolítið sködduð. Eftir einkavæðingu bankana og síðan hrun þeirra er hagkerfið í höftum á ný og grunnstoðir samfélagsins eru byrjaðar að molna vegna fjárskorts og óeiningar um rekstur þeirra. Bandaríski herinn er farinn af landi brott og Ísland er því ekki lengur í pólitísku og efnahagslegu skjóli risaveldisins, eins og þegar lýðveldið var stofnað og lengst af síðan.

Samfélagslegt niðurbrot er ekki eitthvað sem menn ætla sér en getur samt sem áður átt sér stað ef illa tekst til um mótun framtíðarstefnu. Það stefndi enginn að bankahruninu en það varð engu að síður að veruleika.

Arnþór

---

[1] Vissulega mætti nefna önnur atriði eins og baráttuna fyrir útfærslu landhelginnar og að endurheimta handritin frá Dönum, samanber athyglisverða grein eftir Svanhildi Óskarsdóttur á vefsíðu Tímarits máls og menningar, 24. mars sl.

Elskað of mikið? Sagnfræðingurinn í verki sínu

Gömul sendibréf eru heillandi vitnisburður um horfinn tíma; um atburði og einstaklinga, um hugmyndir og hugarheim. Það sem í þeim stendur er ekki endilega sannleikur heldur sjónarhorn og stundum sviðsetningar – jafnvel lygi og blekkingar.

Baldvin Einarsson grét örlög sín og Kristrúnar,

sem hann elskaði, í þessu bréfi til föður hennar, 

séra Jóns Jónssonar á Grenjaðarstað. „Æ! Elskaði 

faðir! Hvað vil eg vera að orðlengja þetta framar, 

þér haldið kannski að það sé skrum, og þó nei 

þér eruð ekki svo grimmur, tárin sem hafa klest 

blekið í bréfinu, tárin sem ekki hafa þornað á 

meðan eg hefi skrifað yður.“ 

Bréf hafa tilfinningaleg áhrif og það er auðvelt að hrífast með eða fyllast andúð á bréfritara. Jafnvel fyrir sagnfræðinginn sem les löngu síðar. Stundum verður nándin næstum óþægileg og engin furða að því hafi stundum verið líkt við gægjur að fást við svo persónulegar heimildir – og ganga jafn nærri persónu og fylgir ritun á ævisögu. 

Sjálf hef ég roðnað á skjalasöfnum, t.d. þar sem „rauðu eikurnar í vangaskógi” karlmanns liðu niður dalinn milli brjósta elskunnar hans árið 1836, og þegar önnur kona í örvæntingu velti fyrir sér í bréfi til eiginmannsins í Kaupmannahöfn, á sjöunda áratugi nítjándu aldar, hvort hann gældi við brjóst kvenna þar eins og við hennar. Um leið er þetta svo óendanlega fagurt. Tilfinningar eins og ást og afbrýði eru einhvern veginn tímalausar.

Augun hafa fyllst tárum þegar dauðann ber að garði. „En það er nú komið fyrir mér eins og forföður okkar gamla Eygli (að mjög er of tregt tungu að hræra) þú trúir ekki hvað ónít ég hef verið að bera af mér söknuð eptir Jórunni litlu“, skrifar Sigríður Pálsdóttir árið 1854 þegar dauðinn hafði sótt hana heim eina ferðina enn. Nú til að sækja Jórunni yngstu dóttur hennar sem var komin fjórtán vikur á annað ár. Nógu oft hafði samt sjúkdóma og dauða borið að í lífi hennar. 

Og reiðin hefur fyllt hugann – eins og þegar Baldvin Einarsson svíkur sína huldumey á Íslandi fyrir danska fegurð, en heldur áfram að skrifa eldheit ástarbréf þar sem hann þráir það eitt að þau séu saman. En reiðin víkur fyrir samúð og skilningi. Hver er ég að dæma? Um það hef ég fjallaði í grein þar sem társtokkið bréf Baldvins varð að óþægilegri heimild sem lét ekki að stjórn og setti mig úr tilfinningalegu og fræðilegu jafnvægi. 

Svo eru það allar konurnar sem láta sig dreyma um eitthvað annað en samfélag 19. aldar bauð þeim, og skrifa um menntun og bækur. Láta sig dreyma um að þær hefðu fæðst drengir, því þá hefðu þær átt raunverulega möguleika á menntun og öðru lífsstarfi en móður- og húsmóðurhlutverkinu. Konur sem létu sig kvenfrelsi varða. Hjarta mitt hefur slegið með þeim og ég velt því fyrir mér hvort ég sjái mig í þeim eða þær í mér. Er það blóð formæðra minna sem hefur þessi áhrif?

Og bréfin sem slík eru eins og hlutir sem ég handfjatla um leið og ég hugsa um fólkið sem eitt sinn sat við borð eða með fjöl á hnjánum og skrifaði. Það fór líka höndum um bréfið, dýfði penna í blek og dró upp orð. Braut blaðið saman, skrifaði utan á til ástvinar. Fræðimenn fjalla einmitt í vaxandi mæli um bréf sem hluti, sem gripi úr fortíðinni.

Gengið á vit Kristrúnar Jónsdóttur og Hallgríms 

Jónssonar á Hólmum í Reyðarfirði. Hún var stúlkan hans 

Baldvins en hann með rauðar eikur í vangaskógi sínum. 

Ljósmynd, Arnþór

Enn ein leið til fortíðar, þar sem þó er engin fortíð í sjálfu sér, er heimsókn á sögustaði, þar sem hægt er að horfa af bæjarhlaðinu til sömu fjalla og hún fyrir hundrað og fimmtíu árum eða tvöhundruð. Hlusta á árniðinn. Setjast í grasið og skrifa nokkur orð, fá innblástur. Rölta um kirkjugarða og skoða leiði. Skæla jafnvel smávegis yfir örlögum. 

En þetta felur auðvitað allt í sér hættu á samsömun við fólkið sem er til rannsóknar, jafnvel þótt hundrað ár skilji að og samfélög þeirra og okkar séu gerólík.

Meðal þeirra sem hefur fjallað á vekjandi og skemmtilegan hátt um ævisagnaritun og „sagnfræðinga sem elska of mikið“ er bandaríski sagnfræðingurinn Jill Lepore sem veltir því fyrir sér í grein hvort aðferðir einsögunnar (e. microhistory) henti betur til þess að rannsaka líf einstaklings og skrifa ævisögu en aðferð hinnar hefðbundnu ævisögu. Lepore tekur þetta efni til umfjöllunar af því, segir hún, að ævisöguritarar (sagnfræðingar) séu frægir að endemum fyrir að verða ástfangnir af viðfangsefni sínu. Sjálf lýsir hún á myndrænan (og örugglega stílfærðan) hátt því þegar hún sat á skjalasafni að rannsaka gögn orðabókarhöfundarins bandaríska  frá 19. öld, Noah Websters, og rakst á lokk úr hári hans. Áður en hún vissi af sat hún í hálfgerðum transi og strauk hárlokkinn uppfull af tilfinningum í garð Websters. 

Það eru reyndar ekki allir sagnfræðingar sem hafa áhyggjur af þessu. Þeir trúa að þeir geti staðið utan við fortíðina og láti ekki glepjast af gömlum tilfinningum eða framsetningu í bréfum. Hvað þá að hætta sé á samsömun við viðfangsefni sitt. Ég tel aftur á móti að á því sé hætta og að okkur beri skylda til að horfast í augu við hana og vinna með hana, ekki aðeins við ævisöguritun eða þegar unnið er með sendibréf heldur í sagnfræðirannsóknum almennt.

    Hjá Sigríði Pálsdóttur á Breiðabólstað í Fljótshlíð fyrir nokkrum árum.         

                                                              Ljósmynd, Hrafnhildur Loftsdóttir

Þetta er ekki sagnfræði segja kannski einhverjir en fyrir mína parta er þetta akkúrat sagnfræði. Vitund um og umræða um það hvernig við vinnum rannsóknir, hvað hefur áhrif á okkur og hvernig við förum með þær tilfinningar skiptir máli; hvaða leið við förum í ferð okkar til fortíðar.

Við erum aldrei fullkomlega hlutlaus

Edinborg,   Erla Hulda

Áhugasömum um meira er t.d. bent á eftirtalin rit:

Erla Hulda Halldórsdóttir, „Baldvin’s Tear. The Materiality of the Past.“ Making Sense, Crafting History. Practices of Producing Historical Meaning. Ritstj. Izabella Agardi, Berteke Waaldijk, Carla Salvaterra. Pisa: Plus-Pisa University Press, 2010, bls. 207–219. Aðgengileg rafrænt á slóðinni: http://ehlee.humnet.unipi.it/books5/4/12.pdf

Jill Lepore, „Historians Who Love Too Much: Reflections on Microhistory and Biography“, The Journal of American History, Vol. 88 No. 1, June 2001, bls. 129–144. (Rafræn áskrift á Háskólabókasfni, sjá www.leitir.is)

Aðdráttarafl eldgosa

Lítil og „saklaus“ eldgos á Íslandi eru stundum kölluð túristagos. Það getur til dæmis átt við um eldgosið á Fimmvörðuhálsi í mars 2010. Gosið ógnaði ekki mannabyggð og tiltölulega þægilegt var að virða það fyrir sér úr öruggri fjarlægð (ef á annað borð er hægt að tala um að eitthvað sé öruggt þegar eldgos eru annars vegar). Minnti svolítið á gömlu rómantísku landslagsmálverkin sem lýsa ægifegurð, þ.e. fögru og tilkomumiklu landslagi þar sem áhorfandinn skynjaði jafnframt ógnina sem í náttúrunni býr. 

Eldgosið á Fimmvörðuhálsi, 26. mars 2010.                                                                              Ljósmynd Arnþór

Öðru máli gildir um eldgosið sem hófst í Eyjafjallajökli í apríl sama ár. Þótt vissulega hafi verið auðvelt að virða gosið fyrir sér úr fjarlægð, þá var það mjög kraftmikið og byggð í nágrenninu stafaði ógn af því. Eldgosið setti líka millilandaflug úr skorðum eins og frægt er. Slíkt gos er annað og meira en túristagos. En hin gríðarlega fjölmiðlaumfjöllun um eldgosið og afleiðingar þess vakti mikla athygli á Íslandi og því á gosið áreiðanlega sinn þátt í sívaxandi ferðamannastraumi til landsins. 

Eldgosið í Eyjafjallajökli séð frá Hellu, 17. apríl 2010.                                                         Ljósmynd Arnþór

Aðdráttarafl íslenskra eldgosa er ekki nýtt fyrirbæri. Um aldir var Hekla alræmd um alla Evrópu vegna stórgosa. Askan frá þeim barst stundum austur yfir Atlantsála og þar trúðu margir því að fjallið væri inngangur að helvíti. Erlendir ferðamenn sóttust eftir því að sjá Heklu, kanna umhverfi fjallsins og sumir gerðust svo djarfir að reyna uppgöngu á það.

Undanfarna áratugi hefur Hekla gosið tíðar en fyrr á öldum og gosin líkst túristagosum. Þau hafa að vísu byrjað með látum en að fáum dögum liðnum hefur allur kraftur verið úr gosunum og þau síðan fljótlega fjarað út. Síðasta stórgos í Heklu varð árið 1947 en þá var liðin rúm ein öld frá þar síðasta stórgosi. Það hófst haustið 1845 og stóð fram á næsta ár. Þessi tvö gos voru sannarlega engin túristagos en höfðu samt sem áður töluvert aðdráttarafl. Í sendibréfi sem Árni Helgason, prófastur í Görðum á Álftanesi, sendi vini sínum Bjarna Þorsteinssyni, amtmanni á Stapa á Snæfellsnesi, 28. september 1845, segir meðal annars:

„Fréttir eru engar hér nema Heklugosið, sem dregur að sér alla upplýsta menn úr kaupstöðum vorum og suma tvisvar, svo bændur eystra eru farnir að kveina undan átroðningi, enda þykir þeim ekki tilefni til lystiferða, þegar bjargræði þeirra er að eyðileggjast.“ (Biskupinn í Görðum, bls. 226.) Síðar í sama bréfi segir Árni: „Eftir vissum embættismanni hefir borizt hingað sú hans ósk, að Hekla logaði í þrjú ár, og þá skyldi Ísland komast á legg, því þá mundi hálf Norðurálfan koma hingað til að sjá hennar dýrð og eyða hér sínu fé.“ (Biskupinn í Görðum, bls. 227.) 

Teikning úr handriti Odds Erlendssonar á Þúfu í Landsveit

um eldgosið í Heklu 1845–1846.

Þessi lýsing gæti allt eins átt við um ákefðina sem grípur fólk þegar eldgos verða á Suðurlandi nú á dögum. Landsmenn (kaupstaðarbúar aðallega!) þeysa austur yfir fjall til að virða ósköpin fyrir sér og ferðaþjónustufyrirtæki leggja á ráðin um hvernig þau geti gert sér mat úr atburðunum.

Arnþór

Heimildir:

Biskupinn í Görðum. Sendibréf 1810–1853. Íslenzk sendibréf II. Finnur Sigmundsson bjó til prentunar. Reykjavík: Bókfellsútgáfan, 1959.

Um frægð Heklu og aðdráttarafl hennar á ferðamenn fyrr á öldum má lesa í bók Sumarliða Ísleifssonar, Ísland, framandi land. Reykjavík: Mál og menning, 1996.

Fröken Ágústa

Skammt neðan við Princes Street hér í Edinborg, aðeins niður með Leith Walk, liggur stutt gata sem heitir Elm Row. Í húsi númer 13 bjó íslensk-danska amtmannsdóttirin Ágústa Johnsen um 1870 og fékkst við kennslu. 

Princes Street í Edinborg uppúr 1870, horft í átt að 

Calton Hill, sem sést í fjarska með minnismerkinu (súlu) 

um Nelson flotaforingja. Neðan við hæðina vinstra megin er 

Leith Walk og Elm Row. Sjálfsagt hefur Ágústa spásserað 

um strætið endrum og sinnum og virt fyrir sér minnismerkið 

stóra um sir Walter Scott.

Myndin er fengin af facebókarsíðunni Lost Edinburgh þar

sem sjá má fjölda gamalla (og nýrri) ljósmynda úr borginni.

Ágústa (f. 1821) var alin upp á Íslandi og í Danmörku, dóttir Gríms Jónssonar amtmanns á Möðruvöllum og eiginkonu hans Birgitte. Hún var vel menntuð á sinnar tíðar vísu, lærði m.a. ensku, frönsku og þýsku, sögu, skrift, landafræði og reikning auk hannyrða og kristinfræði.  

Ágústa og systir hennar Þóra voru hjá föður sínum á Möðruvöllum síðustu tvö árin sem hann lifði, 1847-1849, en eftir andlát hans þurftu þær að finna sér annan samastað og sjá sér farborða. Úr varð að þær fóru suður til Bessastaða en þar bjó föðursystir þeirra, Ingibjörg Jónsdóttir.

Þóra fór fljótlega til Kaupmannahafnar en Ágústa var áfram á Bessastöðum og kenndi barnabörnum Ingibjargar. Haustið 1851 fluttist hún til Reykjavíkur og kom á fót stúlknaskóla (oftast er talað um stúlkur og stúlknaskóla en stundum börn og því ekki útilokað að drengir hafi líka notið kennslunnar). Þar lærðu stúlkur ýmsar hannyrðir en einnig tungumál eins og dönsku og þýsku, kristindóm og landafræði. Þóra kom aftur til Íslands sumarið 1852 og rak þá skólann með systur sinni. Allt að 20–30 stúlkur sóttu skólann 1852–1853. Flestar voru þær dætur embættismanna og hinna betur settu. Líklega var einnig í boði einkakennsla því Sigríður Pálsdóttir, þá í Hraungerði, skrifar Páli bróður sínum á Stapa í mars 1854: „Gunna mín var um tíma í sumar fyrir sunnan að læra smávegis handiðnir hjá dætrum amtmanns sál. Gríms, þær eru 2 í Reykjavík og lifa á að kenna börnum.“ Gunna var yngsta dóttir Sigríðar og var fimmtán ára sumarið 1853. Lifa á að kenna börnum. Mér sýnist Ágústa og þær systur fyrstu konurnar íslensku sem höfðu viðurværi sitt af kennslu.

Ágústa og Þóra bjuggu í svokölluðu Dillonshúsi á horni Suðurgötu og Túngötu og þar var skólinn einnig. Húsið átti Madame Siri Ottesen sem hafði lifibrauð sitt af veitingasölu og leigu herbergja. Þótt allar þrjár hafi haft viðurværi sitt af sjálfstæðum atvinnurekstri eru þær titlaðar í samræmi við hjúskaparstöðu, eins og tíðkaðist. Systurnar eru frökenar en Madame Ottesen ekkja. 

Horft til Edinborgarkastala frá Grassmarket 1860. 

Mynd af facebókarsíðu Lost Edinburgh.

Umsagnir um systurnar gefa til kynna að þær hafi þótt gáfaðar og vel menntaðar, sem þær örugglega voru á íslenskan mælikvarða. Enda dáðust frændkonur þeirra mjög að þeim. Ingibjörg á Bessastöðum segir til dæmis í bréfum til Gríms Thomsen sonar síns að þær séu efnilegustu stúlkur sem hún hafi hitt og um Ágústu að hvað gáfurnar snerti ætti „hún víst fáa sína líka.“ Guðrún Þorgrímsdóttir, dóttir Ingibjargar, bætti um betur í bréfi til Gríms bróður síns og sagði Ágústu líka Grími í gáfum! Og kannski voru þau gáfumannapar um tíma, Grímur og frændkonan Ágústa, því heimildir gefa til kynna að einhverjar tilfinningar hafi verið í spilunum og Grímur sært hana hjartasári.

En rekstur litla stúlknaskólans gekk illa. Skólagjaldið þótti hátt og sjálfsagt má einnig kenna um skilningsleysi á gildi menntunar og almennri vantrú og andúð á menntun kvenna. Í nóvember 1854 skrifaði Ingibjörg á Bessastöðum Grími að stúlknaskólinn væri „að sálast“. Enda eru Ágústa og Þóra ekki meðal íbúa að Túngötu 1 í desember 1854 og virðast hafa farið til Kaupmannahafnar.

Þóra kom fljótlega aftur til Íslands og bjó hjá föðursystur sinni á Bessastöðum þar til hún giftist Páli Melsteð árið 1859. Hún stofnaði síðar Kvennaskólann í Reykjavík (1874) ásamt Páli.  

Ágústa virðist hafa fengist við eða hugsað sér að starfa við kennslu því varðveist hefur meðmælabréf á dönsku, skrifað af séra Ásmundi Jónssyni, þá prófasti í Odda (eiginmanni frændkonu hennar, Guðrúnar Þorgrímsdóttur) þar sem hann segir hana hafa við góðan orðstýr kennt börnum úr „bestu fjölskyldum“ Reykjavíkur „lestur, fagur- og réttritun, reikning, trúfræði, sögu, landafræði, frönsku, ensku, ásamt kvenlegum handiðnum“. Jafnframt að Ágústa væri sérlega vel fallin til kennslu. Af þessu verður varla annað ráðið en Ágústa hafi ætlað að starfa sem kennslukona ytra. Kristmundur Bjarnason, sem hefur skrifað um Grím amtmann og fjölskyldu hans, segir að Ágústa hafi á þessum tíma leitað sér lækninga við augnsjúkdómi.

Til Reykjavíkur kemur Ágústa aftur ekki síðar en 1865 og er þá skráð til heimilis í Aðalstræti 3, þar sem hún er ekki aðeins titluð fröken heldur fær hún einnig stöðuheitið „kennir mál“ í sálnaregistrum Dómkirkjunnar í Reykjavík.

Vorið 1865 skrifaði Þórdís Thorstensen í Reykjavík vinkonu sinni, Jakobínu Jónsdóttur á Hólmum í Reyðarfirði: „Fröken Augusta Johnsen var hjer hjá mér í gjærkveldi, jeg var að óska með sjálfri mjer, að þú hefðir verið horfin [hingað] líka, jeg er viss um að þú gætir vel liðið hana, hún er svo góð og gáfuð stúlka.“

Sjálf þráði Jakobína, þá þrítug, fátt meira en menntun og framfarir og fór af þeim sökum suður til Reykjavíkur haustið 1865. Enda Reykjavík staðurinn sem „hugsar og ályktar“, eins og bróðir hennar Sigfús Jónsson skrifaði í bréfi.

Í nóvember 1865 skrifar Jakobína systur sinni að hún sæki „tíma í Frönsku hjá Fröken Augustu 2 í viku“. Áður hafði hún lært smávegis í þessu fagra tungumáli hjá frændkonu sinni austur á Reyðarfirði. Bína kunni ákaflega vel við fröken Ágústu, sem var henni „undur góð“. Eftir hálft ár í Reykjavík skrifar hún:

„Hvergi hefi jeg komið eins opt og til fröken Augustu bæði þegar jeg hefi tíma hjá henni og svo opt á kveldin stund og stund, til að njóta viðræða hennar sem eru bæði skemtilegar og mjög uppbyggilegar; hún hefir verið mjer sjerlega góð, og mjer þykir sannl. væntum að hafa fengið að þekkja hana. Hún safnar að sjer mörgum úngum stúlkum sem flestar hafa lært hjá henni, svo þar er stundum húsfyllir og glatt á hjalla: Í vetr hefir hún eitthvað 14 Eleva.“

Af þessu má sjá að Ágústa stóð fyrir einhvers konar ‘salon’ þar sem stúlkur og konur áttu „skemtilegar“ og „uppbyggilegar“ samræður. 

Mademoiselle A. Johnson boðið á ball um borð í Pandore.

Ágústa tilheyrði heimi heldra fólksins og varðveist hefur boðskort þar sem Mademoiselle A. Johnson er boðið til kvöldverðar og dansiballs um borð í franska herskipinu Pandore sunnudaginn 19. ágúst 1866. Samskonar boðskort Jakobínu Jónsdóttur frá 1866 og raunar einnig 1867 eru og varðveitt.

Kannski dugði nemendafjöldinn ekki Ágústu til að hafa í sig og á. Kannski leiddist henni í Reykjavík. Að minnsta kosti fer hún þaðan, líklega þegar árið 1867, hingað til Edinborgar og fékkst við kennslu. Óljóst er hvort það var við stofnun eða einkakennsla.

Ágústa skrifar mági sínum Páli Melsteð frá Edinborg í maí árið 1868. Því miður segir hún ekkert um starf sitt, en nefnir „nemendur“ sína í framhjáhlaupi. Samhengið gefur til kynna skóla. Bréfið fjallar annars um hvað póstþjónustan sé erfið því bréf eru tolluð þegar þau koma úr skipunum og heilmikil fyrirhöfn að fá þau afhent. Ágústa segir til dæmis frá því að þegar hún sótti eina bréfið sem hún fékk með síðasta skipi vildi afgreiðslumaðurinn einhverja sönnun þess að hún væri raunverulega viðtakandinn, reif það upp og dró upp ljósmynd og spurði hvort hún þekkti þá sem á myndinni væri? Jú, það var nú bara hún frú Havstein, sem skrifaði bréfið og sendi mynd af sér. Best er, skrifaði Ágústa, að biðja einhvern farþega fyrir bréf í staðinn fyrir að standa í svona veseni og aukakostnaði. Og besti Páll, skrifaðu. Utanáskriftin er Miss E.G.A. Johnsen, 12 Antigua Street, Leith Walk, at Mrs Youngs, Edinburgh.

Antigua Street númer 12 er ofarlega við Leith Walk, næstum beint á móti Elm Row. Á vef National Library er hægt að skoða Scottish Post Office Directories, en í það rit var hægt, gegn gjaldi, að skrá sig og atvinnu sína. Ekki tókst mér að finna Ágústu en 1868–1869 skráir sig þar Georg Young, sem höndlaði með járnvöru (iron monger). Líklega hefur Ágústa leigt herbergi hjá honum og konu hans, frú Young. 

Stillansar og veggjakrot en þó er hér staðið

í sporum Ágústu á 13 Elm Row í maí 2013.

Ljósmynd Hrefna Róbertsdóttir

Á 13 Elm Row er Ágústa samkvæmt manntali 2. apríl 1871. Þar er hún skráð sem E. G. Augusta Johnston, leigjandi, 48 ára, kennir tungumál, frá Danmörku. Í húsinu býr Edinborgarinn James Thomsen kaupmaður/bakari ásamt eiginkonu, dóttur og vinnukonu. Annað heimili hélt Barbara Mackay frá Orkneyjum, með eina vinnukonu, og hafði atvinnu af því að leigja út herbergi.  Líklega hefur Ágústa leigt hjá henni eins og þrír aðrir íbúar hússins sem eru skráðir leigjendur (lodger). Það eru Íslendingurinn Sveinbjörn Sveinbjörnsson, sem kennir tónlist (og lesa má um í öðru bloggi), danskur karlmaður og Skoti frá Fife (hér handan Forth fjarðarins). Skjalaverðinum sem fann Ágústu fyrir mig í manntalinu fannst svolítið merkileg þessi samsetning á fólki í húsinu. Hann sagði mér líka að húsið var byggt 1821 og að um það leyti sem Ágústa bjó á Elm Row hefði verið talsverð uppbygging á svæðinu þar í kring – millistéttin að koma sér þar fyrir og ýtti þar með verkalýðnum og ‘slömminu’ lengra í áttina niður til Leith.

En Ágústa var í samneyti við fínt fólk, kannski hún hafi kennt dætrum heldra fólks eða efri millistéttar. Að minnsta kosti komst hún í fín boð því varðveist hefur boðskort þar sem Miss Johnston er boðið eina kvöldstund til greifynjunnar af Stair í tilefni af afmæli Viktoríu drottingar Englands. Óneitanlega svolítið skemmtilegt. Snöggt gúggl leiddi í ljós að greifynjan hét Louisa Jane Henrietta Emily de Franquetot og var frönsk. Hún var gift John Hamilton Dalrymple, jarlinum of Stair, efnamanni og nokkuð háttsettum í skoskri pólitík ef marka má netið. 

Miss Johnston er boðið í heimsóknartíma/boð 

greifynjunnar af Stair 27. maí kl. 9–11, 

til heiðurs drottingunni. 

Að öðru leyti er lítið vitað um störf Ágústu. Í bréfasafni Þóru systur hennar og Páls Melsteð er ekki margt sem varpar ljósi á líf hennar hér. Þóra mun hafa brennt eitthvað af bréfum, því miður.

Þóra Melsteð systir Ágústu brá sér til Kaupmannahafnar sumarið 1870 til að tala máli kvennaskóla við áhrifafólk. Páll skrifaði konu sinni frá Reykjavík í júlí og taldi upp mögulegar skipaferðir heim til Íslands og hvatti hana eindregið til að taka skip sem kæmi við í Skotlandi: „ ... þangað ættir þú endilega að koma, því öll sú fegurð, sem þar kvað vera, hlýtur að gleðja þig fyr og síðar. ... Augusta verður farin að öllum líkindum í Nov. frá Edinborg. En að koma þángað meðan hún er, er dobbelt interessant fyrir þig.“

Þóra fór að ráðum Páls og stoppaði hjá systur sinni. En Ágústa fór ekki frá Edinborg haustið 1870 eins og Páll gerir ráð fyrir, sbr. manntalið hér að ofan. Kristmundur Bjarnason segir að það hafi verið 1871. Hann segir jafnframt að þá hafi sjón hennar hrakað mjög sem hafi gert það að verkum að hún átti kost á fáum störfum í Kaupmannahöfn.

Úr rættist þegar hún fékk inni í jómfrúrklaustrinu Christiandal Kloster á Sjálandi árið 1872 og varð þar forstöðukona. Þetta var ekki hefðbundið klaustur heldur einskonar heimili hátt á þriðja tug heldri jómfrúa. Þarna naut Ágústa sín við stjórnun og störf en heilsu hennar hélt áfram að hraka og um 1875 bættist við einhvers konar lömun sem gerði henni erfitt um vik að sinna nokkurri vinnu. Hún skrifar sjálf í bréfi að það eina sem hún geti gert með höndum sínum sé að skrifa. Og best sé einfaldlega að liggja í rúminu.

Fröken Ágústa dó 1. apríl 1878. John bróðir hennar rétt náði til hennar, kom í hraði frá Kaupmannahöfn, klukkustund áður en hún dó. Þá var hún nánast án meðvitundar og þekkti hann ekki. Prestur hafði þjónustað hana um miðjan dag og þá hafði hún brosað við stóra Íslandskortinu sem hékk ofan við rúmið hennar. Þessa síðustu klukkustund sat John með hendi hennar í sinni.

Ágústa var jörðuð 9. apríl, lögð í eikarmálaða kistu sem skreytt var krönsum, krossum og skrautfléttum. Viðstödd voru jómfrúrnar og vildarvinir Ágústu, af systkinum hennar bræðurnir John og Júlíus, einnig Emilie, eiginkona Johns og kærasta vinkona Þóru. Hún skrifaði mágkonu sinni ítarlega lýsingu á dauða Ágústu og jarðarförinni. Og sagði henni að hún hefði pantað krans í nafni þeirra systra sem ekki komust til jarðarfararinnar, Þóru og Nínu.

Í útfararræðu séra Ólafs Waage er gefin nokkur innsýn í líf Ágústu. Hún hafði, sagði hann, frá náttúrunnar hendi fremur þungt sinni og dvaldi oftar við dekkri hliðar lífsins en hinar bjartari. Hún hafði frá unga aldri reynt mótlæti í lífinu en hann hefur fögur orð um dugnað hennar, skýra skynsemi, kröftugan vilja og atorkusemi sem hafi gert henni kleift að vinna verk sín. Og presturinn bætti við svolitlu kvennapólitísku sjónarhorni því hann sagði að í mörg ár hefði hún staðið ein í heiminum, tilneydd til að sjá sjálfri sér farborða með vinnu og þannig þurft að búa við þá óvissu sem svo oft fylgdi kjörum ógiftra kvenna. Þessi orð eru auðvitað lituð af því viðhorfi að hið ‘rétta’ var að giftast – góður eiginmaður sá konu sinni og börnum farborða.

Á hinn bóginn dáðist fólk að dugmiklum og atorkusömum konum og þannig var um Ágústu, hún naut virðingar fyrir störf sín, segir í útfarræðunni. Og hennar er minnst í tveimur íslenskum blöðum Ísafold og Þjóðólfi, samhljóða texti sem systir hennar Þóra og mágurinn Páll hafa vafalaust sent inn. Þar eru helstu æviatriði, sagt frá barnaskólanum, sem hafi verið henni til sóma, jafnframt að hún hafi haft „góðar gáfur, var hjartagóð, drenglynd og tápmikil, og eflaust fær til mikils starfs og framkvæmda, ef lífsstaða hennar hefði leyft.“ 

Ágústa í Edinborg 1867–1871/2.

„Þú hefðir átt að verða drengur í brók“, sagði bróðir Jakobínu Jónsdóttur við hana um það leyti sem hún fór suður til að læra frönsku og eitthvað fleira hjá Ágústu árið 1865. Kannski einhverjum hafi flogið hið sama í hug um Ágústu – sem drengur, sem karlmanni, hefðu henni verið fleiri vegir færir. En sem kona ruddi hún braut fyrir aðrar konur. Hún kenndi ungum stúlkum og konum fögur tungumál, hannyrðir og landafræði. Hún kenndi þeim vitsmunalegar samræður.

Þegar Ágústa dó átti hún fjölmargar bækur sem skipt var á milli ættingja samkvæmt tilmælum hennar sjálfrar. Enskar bækur og íslenskar, örugglega franskar líka, Íslendingasögur, þjóðsögur. Sjálfsmynd Ágústu var tengd bókum. Á þeim tveimur ljósmyndum sem ég hef séð af henni er hún með bækur. Í bók Kristmundar um Grím föður hennar (bls. 377) er mynd af Ágústu þar sem hún situr við borð og tyllir olnboga vinstri handar á bók, í þeirri hægri heldur hún á opinni bók. Í doktorsritgerðinni minni birti ég mynd af Ágústu sem tekin var hér í Edinborg en varðveitt á Þjóðminjasafni. Þar situr hún við skrifpúlt með penna í hönd, tilbúin að festa hugsanir sínar á blað. Á púltinu liggja bækur. Ágústa var kona bóka, vits og þekkingar og átti sinn þátt í að skapa íslensku nútímakonuna.

                                                                                                        Edinborg, Erla Hulda

* Ágústa er í heimildum skrifuð Johnsen, Johnson, Johnsson, Johnston. Ég hef yfirleitt notað það fyrstnefnda.

Helstu heimildir:

Skjöl á Konunglega bókasafninu í Kaupmannahöfn en einnig eftirfarandi prentuð rit:

Erla Hulda Halldórsdóttir, Nútímans konur. Menntun kvenna og mótun kyngervis á Íslandi 1850–1903. Reykjavík: Sagnfræðistofnun/RIKK/Háskólaútgáfan, 2011, bls. 110–117, 171–173, 272.

Erla Hulda Halldórsdóttir, „Framfaravonir og veruleiki Jakobínu Jónsdóttur“, Kvennaslóðir. Rit til heiðurs Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðingi. Ritstj. Anna Agnarsdóttir, o.fl. Reykjavík: Kvennasögusafn Íslands, 2001, bls. 162–174.

Guðrún P. Helgadóttir, „Þóra Melsteð“. Kvennaskólinn í Reykjavík 1874–1974. Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1974.

Kristmundur Bjarnason, „Frá börnum amtmannsins á Einbúasetrinu“, Andvari 134 (2009), bls. 163–195.

Kristmundur Bjarnason, Amtmaðurinn á Einbúasetrinu. Ævisaga Gríms Jónssonar. Reykjavík: Iðunn, 2008.