Fjölgun þjóðgarða í Skotlandi?

Skosk náttúra hefur mikið aðdráttarafl á erlenda ferðamenn rétt eins og íslensk náttúra. Skotland minnir að sumu leyti á Ísland, sérstaklega fjöllin, heiðarnar og firðirnir, það sá ég í fjögurra daga ökuferð um Hálöndin (The Highlands) í fyrra sumar. En það er líka ýmislegt sem er ólíkt. Í Hálöndunum eru miklir skógar og aldagamlar minjar sem manni finnst vera partur af landslaginu en þar eru ekki stórir jöklar, sandar, eldfjöll eða hraun. 

Stærsta stöðuvatn Skotlands, Loch Lomond, í Loch Lomond and The Trossachs þjóðgarðinum. - Ljósmynd Arnþór

Í Skotlandi eru tveir þjóðgarðar, Cairngorms og Loch Lomond and The Trossachs, stofnaðir á árunum 2002 og 2003. Þeir ná yfir samtals 6.393 ferkílómetra en Skotland er alls 78.387 ferkílómetrar að flatarmáli. Við ókum í gegnum báða þessa þjóðgarða.

Frá árinu 2010 hafa samtökin Scottish Campaign for National Parks (SCNP) og Association for the Protection of Rural Scotland (APRS) unnið að áætlun um stofnun að minnsta kosti þriggja nýrra þjóðgarða. Samtökin hafa bent sérstaklega á sjö landsvæði í þessu sambandi. Helstu nýmælin í tillögunum felast annars vegar í stofnun þjóðgarða á strandsvæðum, í eyjum og í sjó og hins vegar á skoska Láglendinu (The Lowlands). 

Ferðamenn njóta náttúrufegurðar í Glen Coe dalnum í skosku Hálöndunum sumarið 2013. Ein af tillögunum sem fjallað er um í blogginu gerir ráð fyrir að dalurinn verði innan marka þjóðgarðs.                      - Ljósmynd Arnþór

Nýlega sótti ég fyrirlestur við háskólann í Edinborg þar sem John Mayhew, verkefnisstjóri, kynnti áætlunina og tillögurnar. Mayhew lagði áherslu á að með stofnun nýrra þjóðgarða væri ekki aðeins ætlunin að efla náttúruvernd á viðkomandi svæðum heldur einnig að styrkja byggð þar efnahagslega, meðal annars með því að efla ferðamennsku. Hann benti á að reynslan hefði sýnt að hlutfallslega færra ungt fólk flytur burtu frá byggðarlögum innan Cairngorms þjóðgarðsins (þar búa um 18.000 manns) en gengur og gerist á öðrum dreifbýlum svæðum landsins. Stofnun þjóðgarða hefði nefnilega í för með sér ýmiss konar uppbyggingu, fjárfestingar og ný atvinnutækifæri. Svipuð hugsun var á bak við stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs, þ.e. að vernda náttúru tiltekins svæðis jafnframt því að styrkja nærliggjandi byggðarlög (sáralítil byggð er innan þjóðgarðsins) með fjölgun ferðamanna og nýjum atvinnutækifærum.

Í máli Mayhews kom fram að skoska heimastjórnin hefði ekki á stefnuskrá sinni að fjölga þjóðgörðum. Það verður því áhugavert að sjá hvort áætlunin sem hann er í forsvari fyrir nær fram að ganga.

Arnþór

Skosku Hálöndin hafa birst í mörgum vinsælum kvikmyndum. Hér er Hogwartslestin á fullri ferð og brúna þekkja allir aðdáendur Harry Potter myndanna. Lestin var troðfull af ferðamönnum þegar hún stoppaði á stöðinni í Glenfinnan. - Ljósmynd Erla Hulda

Landafræði

„Where are you from?“ Þessa spurningu fengum við oft þá þá átta daga sem við dvöldum í Istanbúl fyrir skemmstu. Það voru aðallega sölumenn og veitingamenn á götum úti sem þannig spurðu. Þetta var þeirra leið til að ná í viðskiptavini. Í slíkum tilvikum létum við spurninguna sem vind um eyru þjóta og héldum okkar leið. Þá var stundum kallað: Germany, Denmark, Sweden, British! En þegar við fengum þessa sömu spurningu á meðan við skoðuðum verslunarvarning, spjölluðum við einhvern heimamann eða eftir að hafa keypt eitthvað eða snætt á veitingastað, þá sögðum við auðvitað sem var, að við værum frá Íslandi, „from Iceland“. Viðbrögðin voru oftast þau að spyrjandinn hváði eða ranghvolfdi augunum, hafði greinilega ekki hugmynd um hvaða land við værum að tala og lét gott heita. Sumir spurðu hvar þetta land væri. Þá dugði stundum að segja að það væri partur af Skandinavíu (sem er náttúrlega ekki rétt!). „Is it behind England?“ spurðu fleiri en einn. „Ehh ... yes, yes,“ sögðum við svolítið hikandi (hvað getur maður sagt?). „How many are you?“ spurði einn sölumaður, hann virtist vita eitthvað um Ísland. Þrjúhundruðogþrjátíuþúsund, sögðum við. „That’s nothing,“ sagði hann þá.

Istanbúl er mikil verslunarborg. Engu er líkara en annar hver karlmaður sé með einhvers konar verslunarrekstur á sinni hendi en konur eru minna áberandi í verslunarstörfum. Þessi mynd er tekin á hinum þekkta Grand Bazaar sem rekur uppruna sinn aftur á 15. öld. Þar eru um 4.500 smáverslanir og mikil ös.                            - Ljósmynd Arnþór.

Það getur verið partur af kurteisislegu samtali að vilja staðsetja viðmælandann, spyrja um uppruna hans, svona svipað og þegar Íslendingur spyr: „Hverra manna ert þú?“ En þarna gat hver heimamaðurinn á fætur öðrum ekki staðsett mig út frá svarinu og það kallaði fram svolítið skrýtna tilfinningu, alla vega fyrir ekki víðförlari ferðalang en mig. Undir þessum kringumstæðum fann ég einhvern veginn fyrir smæð Íslands, smáríkis lengst norður í hafi. Skyndilega var maður eiginlega ekki hluti af neinu. Að nefna Skandinavíu var eins konar tilraun til að stækka okkur eða tengjast öðrum en eflaust hefði verið árangursríkara að segja að við værum frá Skotlandi, þar sem við búum núna, eða bara Stóra-Bretlandi. Samt vorum við stödd á slóðum Víkinganna, í sjálfum Miklagarði við Sæviðarsund! En sennilega voru íbúar Istanbúl búnir að gleyma þessum forfeðrum okkar, enda sá ég ekkert sem minnti á þá í borginni. Og varasamt er að fullyrða mikið um landafræðikunnáttu hátt í 20 milljón borgarbúa út frá nokkurra daga viðkynningu. Sjálfsagt er gloppótt landafræði bara eðlileg þegar um er að ræða litla eyþjóð eins og Ísland, örríki á jaðrinum. Hvað vitum við Íslendingar svo sem um smáríki í Kyrrahafi eða Karíbahafi, svo dæmi sé tekið. 

Ekki þurfa allir sölumenn þak yfir höfuðið. Þessi var með mest allt sitt í stresstösku úti á gangstétt og lét sig ekki vanta te, kexköku og sígó.                                                                                                          - Ljósmynd Arnþór.

Á flugvellinum í Istanbúl á leiðinni heim var vel fylgst með farangri og vegabréfum. Á einum stað þar sem starfsfólkið leit á vegabréfin okkar sagðist það aldrei hafa séð svona passa áður og átti við íslensk vegabréf. Það virtist ekki kannast við landið og þau báðu okkur um að sýna sér einhver önnur persónuskilríki. Ég rétti þeim íslenska ökuskírteinið mitt. Eftir að hafa svarað nokkrum spurningum um tilgang ferðarinnar, lengd dvalar o.s.frv. fengum við að halda áfram. Eflaust var þetta gert til að fylgjast með að „óæskilegt fólk“ væri ekki að laumast til Bretlands með flugi. Og allt var þetta á vinsamlegum nótum eins og önnur samskipti okkar við heimamenn, við mættum ekki öðru en góðu viðmóti.

Talandi um landafræði: Síðasta heila daginn okkar í Istanbúl rak ég augun í lítið landakort sem hékk innrammað uppi á vegg í fornbókabúð í Kadiköy-hverfinu, Asíumeginn við sundið. Kortið sýnir Evrópu og er Ísland á sínum stað. Kortatextinn er á tyrknesku en með arabísku letri sem var aflagt í Tyrklandi árið 1928, sagði fornbókasalinn mér, eldri maður sem kunni svolítið í ensku. Hann bætti því við að í yfirskriftinni stæði „Evrópa“, lesið frá hægri til vinstri. Og eitthvað meira stóð þar víst en hann átti í basli með að lesa letrið. Og ekki gat hann lesið nafnið á landinu efst til vinstri þegar ég benti á það, hann þekkti það ekki. Ég sagði honum nafnið á ensku og sagðist vera þaðan. „Oh, you Irish,“ sagði hann þá. „No, Icelander.“ Hann virtist undrandi og spurði hvaða tungumál væri talað á þessu landi. „Icelandic.“ Þá spurði hann hvort það væri skylt ensku. Ég útskýrði að það væri Norðurlandamál og bætti við að við værum afkomendur Víkinga sem hefðu siglt víða um lönd, m.a. alla leið til Istanbúl. Jú, fornbókasalinn hafði heyrt getið um Víkinga, þeir hefðu verið stríðsmenn, en hann vissi ekki að þeir hefðu komið til heimaborgar hans. Ég hafði svolítið gaman af þessu samtali og ákvað að kaupa kortið þótt mér þætti verðið helst til hátt. En mér tókst að ná því niður með því að skilja rammann eftir enda var hann lítið fyrir augað.

Arnþór

Vor í grasagarðinum

Fyrir fimm mánuðum bloggaði ég um haustlitina í grasagarðinum hér í Edinborg. Núna er vorið komið, einhvern veginn áreynslulaust og án þess að maður þurfi að bíða eftir því í langan tíma, eins og svo oft heima á Íslandi. Tré og runnar laufgast og gleðja mannfólkið með blómskrúði. Í grasagarðinum eru áberandi tré upprunnin frá Himalaya fjöllunum og víðar í Asíu. Nokkur þeirra má sjá á meðfylgjandi myndum sem ég tók á tímabilinu 23. mars til 8. apríl.

Arnþór

Magnolíutré. Blómin eru áberandi stór

Á þessu magnolíutré, magnolia kobus, eru blómin smærri og fíngerðari.

Rhododendron montroseanum.

Síðustu þrjár myndirnar eru af japönsku kirsuberjatré, Yoshino cherry.

Utangarðs eða innan?

Eitt af því sem stöðugt er hamrað á við íslenska fræðimenn er að þeir þurfi að skrifa greinar á ensku og birta í erlendum tímaritum, ritrýndum auðvitað, en það þýðir að ritstjórar fá tvo til þrjá fræðimenn með þekkingu á efninu til að lesa greinina yfir og meta hvort hún sé hæf til birtingar.  Og gera tillögu að breytingum. Í þessu öllu felst heilmikil vinna vegna tungumálsins en þá ekki síður í því að vinna rannsóknir sem byggjast á íslensku efni, sögulegum íslenskum veruleika, inn í alþjóðlegt rannsóknarsamhengi. Forsenda birtingar er því að skrifa okkar íslenska efni inn í norræna, evrópska eða alþjóðlega rannsóknarhefð og reyna að sannfæra þá sem lesa um að þessi saga norðan úr Atlantshafi eigi erindi út fyrir landsteinana. 

Ég hef hugsað talsvert um þetta undanfarinn áratug, bæði meðan ég var í doktorsnámi og starfaði sem slík með fólki víðsvegar úr Evrópu, en ekki síður núna þegar ég sem fullgildur fræðimaður reyni að gera mig og mínar rannsóknir gildandi í stærra samhengi en heima á Íslandi. 

Konur á íslenskum búningi árið 1847, séðar með augum Carl L. Petersen. 

Mynd tekin úr Ponzi, Ísland á 19. öld.

Sumt er auðveldara en annað í þessu efni. Ef til dæmis er fjallað um kvennahreyfinguna á Íslandi um aldamótin 1900 er fremur auðvelt að setja hana í samhengi við alþjóðlega strauma á sama tíma og þá ekki síður við rannsóknir á efninu. 

Þegar fjalla á um líf einstaklings á borð við núverandi viðfangsefni mitt, Sigríði Pálsdóttur, sem var fædd 1809 og dó 1871, verður málið svolítið snúnara af því það er ekkert sjálfgefið að hún og hennar líf eigi erindi úr landi. Nítjándu aldar kona sem lifði fremur venjulegu lífi, gerði ekkert um ævina sem telst markvert eða afgerandi. Nema jú að skrifa 250 bréf sem dreifast yfir rúmlega hálfa öld og dekka þannig mannsævi. Eða hvað? Hver segir til um það hvaða saga sé nógu merkileg til að vera sögð utan síns þjóðlega samhengis?

Þegar ég fór af stað með rannsókn á bréfaskrifum og lífi Sigríðar setti ég mér það markmið að segja sögu hennar utan Íslands og að færa rök fyrir því að rödd einnar 19. aldar konu ofan af Íslandi skipti máli í hinu stóra samhengi evrópskrar kvenna- og kynjasögu.

Tískuklæðnaður 1833. Klæðnaður sem þessi hefur ekki verið á 

hverrar konu færi uppi á Íslandi og alls ekki hentugur 

fyrir húsfreyjur í íslenskum baðstofum. Myndin tekin héðan.

Málið er nefnilega að akademísk kvenna- og kynjasaga (rúmlega 40 ára gamalt fagsvið) hefur búið sér til sína eigin stórsögu (stórsaga eru þessar stóru meginlínur sögunnar sem eru yfirleitt ríkjandi í sögulegri frásögn) sem byggir aðallega á sögu breskra kvenna með smá dassi frá Þýskalandi og Frakklandi. Þetta er auðvitað svolítil einföldum hjá mér en í meginatriðum rétt. Fræðimenn, einkum frá enskumælandi löndum, eru t.d. mjög uppteknir af því að hugsa um 19. öldina sem Viktoríutímabilið (kennt við valdatíma Viktoríu drottningar 1837–1901) sem einkenndist af vaxandi iðn- og borgvæðingu, menntun og réttindum kvenna en um leið óx mjög fiskur um hrygg hugmyndafræði sem kölluð hefur verið húshalds- eða heimilishugmyndafræði. Samkvæmt henni áttu hinar annars ágætlega menntuðu konur enskrar mið- og yfirstéttar að halda sig að mestu inni á heimilinu, vera engill hússins, svo vísað sé til vinsæls hugtaks frá þessum tíma, og búa eiginmanni sínum notalegt athvarf frá heimi hins útivinnandi (karl)manns. Fræðimenn takast reyndar á um hversu áhrifarík og almenn þessi hugmyndafræði hafi verið í raun en hún var allavega til staðar.

Allar þessar hugmyndir rötuðu í einhverju formi til Íslands en ekki endilega á sama tíma og þær voru uppi í Bretlandi eða annars staðar í iðnvæddari ríkjum. Og svo var jarðvegurinn allur annar á Íslandi og birtingarmyndir eða innleiðing hugmynda því oft með öðrum hætti. Árið 1850 voru Íslendingar til dæmis 59.000. Flestir höfðu viðurværi sitt af landbúnaði. Yfirstéttin, embættismannastéttin, var fámenn en það var einna helst hún sem gat hagað lífi sínu að einhverju leyti í samræmi við hugmyndafræðina í útlöndum. Og þó ekki. Þetta kemur til dæmis vel fram í bók Sigrúnar Pálsdóttur sagnfræðings um Þóru biskups.

Þegar við sagnfræðingar skoðum okkar sögu í samhengi við meginstraumana í iðnvæddum löndum 19. aldar lítum við gjarnan á þau sem normið og okkur sem frávikið. Á þann hátt verðum við ómeðvitað jaðarland, jaðarsaga (e. marginal) eða kannski bara utangarðs, sem er svolítið skemmtilegt gamalt orð þótt merking þess sé kannski önnur en ég reyni að færa í orð hér. Það er því ekki nóg með að við séum bókstaflega á jaðri hins byggilega heims landfræðilega heldur einnig þegar kemur að sögu lands og þjóðar. Og þetta er mjög áberandi þegar hlustað er á fyrirlestra engilsaxneskra fræðimanna: Þau tala alltaf eins og sagan sem þau segja sé meginstraumurinn; eins og þau þurfi aldrei að útskýra staðhætti, fólksfjölda, mishröðun og allt þetta sem við, fráviksfólkið, erum svo vön að gera. Og þegar ég hef rætt þetta við þau yfir kaffibolla verða þau hissa af því þau hafa bara aldrei hugsað út í forréttindastöðu sína. Heldur ekki tungumálið (enskuna). Það hefur eiginlega komið mér meira á óvart.

Málfríður Einarsdóttir í Reykjavík. Máluð í

sínu fínasta pússi af Auguste Mayer í 

leiðangri Gaimards 1836. Hún þótti fögur.

Mynd tekin úr Ponzi, Ísland á 19. öld.

Þetta kann þó að vera að breytast því meðal evrópskra kvenna- og kynjasögufræðinga er vaxandi vitund um að sú saga sem hefur verið kynnt sem saga evrópskra kvenna sé aðeins saga afmarkaðs hluta og eigi ekki endilega að vera „normið”. Stórir hlutar Evrópu verða útundan í þessari sögu: lönd, héruð, „jaðrar“, þar sem reynsla kvenna (og karla) var með öðrum hætti en meginstraumssagan gerir ráð fyrir. Þetta er m.a. rætt í bók Routledge útgáfunnar um sögu kvenna í Evrópu frá 1700, The Routledge History of Women in Europe. Þá hefur breski sagnfræðingurinn Lynn Abrams rætt um reynslu sína af því annars vegar að skrifa nokkurs konar evrópska stórsögu kvenna, The Making of Modern Woman (frábær bók) og hins vegar sögu kvenna á Hjaltlandseyjum, þar sem hún upplifði ósamræmi milli hinna stórsögulegu lína (borgaralegu reynslunnar) og veruleika kvenna á Hjaltlandseyjum að fornu og nýju (konurnar þar pössuðu t.d. alls ekki inn í hugmyndafræði Viktoríutímans). Þetta þýddi samt ekki, skrifar hún í grein um efnið, að tíminn hafi staðið kyrr á Hjaltlandseyjum. Þvert á móti. Þetta var einfaldlega önnur saga, önnur reynsla. Og þessar raddir þurfa að heyrast segir hún í grein sinni í Gender & History og á ekki að skoða sem jaðarsettar miðað við einhverja miðju eða kjarna. 

Það eru meðal annars þessi skrif sem hafa orðið mér hvati til að vinna með venjulega íslenska 19. aldar konu í erlendu samhengi og ræða um hana og hennar reynslu eins og hún, og saga Íslands í stóru og smáu, skipti máli fyrir evrópska sögu. Abrams segir í áðurnefndri grein að hún hafi stundum fundið fyrir óöryggi í Hjaltlandseyjarannsókn sinni af því hún steig út fyrir þægindarammann, út fyrir stórsöguna – og þurfti að takast á við annars konar frásagnir og reynslur en hún var vön í rannsóknum sínum á sögu kvenna. Mér hefur sjálfri fundist að þessu væri eiginlega öfugt farið hjá mér, að það væri áskorun að fjalla um konu eins og Sigríði í hinu stórsögulega samhengi og færa rök fyrir því að rödd hennar skipti máli.

Útrás okkar Sigríðar síðustu misseri hefur þó sýnt mér að fólk í útlöndum hefur áhuga á sögu frá Íslandi og fræðilegum vangaveltum um jaðar og miðju, um mismunandi reynslur og því hvernig konur (og karlar) uppi á Íslandi lifðu lífi sínu á 19. öld.

                                                                       Edinborg, Erla Hulda

Rafrænn aðgangur (landsaðgangur) í gegnum www.leitir.is:

Lynn Abrams, „The Unseamed Picture: Conflicting Narratives of Women in the Moderen European past“, Gender & History, 20:3 (2008), bls. 628–643.