Fröken Ágústa

Skammt neðan við Princes Street hér í Edinborg, aðeins niður með Leith Walk, liggur stutt gata sem heitir Elm Row. Í húsi númer 13 bjó íslensk-danska amtmannsdóttirin Ágústa Johnsen um 1870 og fékkst við kennslu. 

Princes Street í Edinborg uppúr 1870, horft í átt að 

Calton Hill, sem sést í fjarska með minnismerkinu (súlu) 

um Nelson flotaforingja. Neðan við hæðina vinstra megin er 

Leith Walk og Elm Row. Sjálfsagt hefur Ágústa spásserað 

um strætið endrum og sinnum og virt fyrir sér minnismerkið 

stóra um sir Walter Scott.

Myndin er fengin af facebókarsíðunni Lost Edinburgh þar

sem sjá má fjölda gamalla (og nýrri) ljósmynda úr borginni.

Ágústa (f. 1821) var alin upp á Íslandi og í Danmörku, dóttir Gríms Jónssonar amtmanns á Möðruvöllum og eiginkonu hans Birgitte. Hún var vel menntuð á sinnar tíðar vísu, lærði m.a. ensku, frönsku og þýsku, sögu, skrift, landafræði og reikning auk hannyrða og kristinfræði.  

Ágústa og systir hennar Þóra voru hjá föður sínum á Möðruvöllum síðustu tvö árin sem hann lifði, 1847-1849, en eftir andlát hans þurftu þær að finna sér annan samastað og sjá sér farborða. Úr varð að þær fóru suður til Bessastaða en þar bjó föðursystir þeirra, Ingibjörg Jónsdóttir.

Þóra fór fljótlega til Kaupmannahafnar en Ágústa var áfram á Bessastöðum og kenndi barnabörnum Ingibjargar. Haustið 1851 fluttist hún til Reykjavíkur og kom á fót stúlknaskóla (oftast er talað um stúlkur og stúlknaskóla en stundum börn og því ekki útilokað að drengir hafi líka notið kennslunnar). Þar lærðu stúlkur ýmsar hannyrðir en einnig tungumál eins og dönsku og þýsku, kristindóm og landafræði. Þóra kom aftur til Íslands sumarið 1852 og rak þá skólann með systur sinni. Allt að 20–30 stúlkur sóttu skólann 1852–1853. Flestar voru þær dætur embættismanna og hinna betur settu. Líklega var einnig í boði einkakennsla því Sigríður Pálsdóttir, þá í Hraungerði, skrifar Páli bróður sínum á Stapa í mars 1854: „Gunna mín var um tíma í sumar fyrir sunnan að læra smávegis handiðnir hjá dætrum amtmanns sál. Gríms, þær eru 2 í Reykjavík og lifa á að kenna börnum.“ Gunna var yngsta dóttir Sigríðar og var fimmtán ára sumarið 1853. Lifa á að kenna börnum. Mér sýnist Ágústa og þær systur fyrstu konurnar íslensku sem höfðu viðurværi sitt af kennslu.

Ágústa og Þóra bjuggu í svokölluðu Dillonshúsi á horni Suðurgötu og Túngötu og þar var skólinn einnig. Húsið átti Madame Siri Ottesen sem hafði lifibrauð sitt af veitingasölu og leigu herbergja. Þótt allar þrjár hafi haft viðurværi sitt af sjálfstæðum atvinnurekstri eru þær titlaðar í samræmi við hjúskaparstöðu, eins og tíðkaðist. Systurnar eru frökenar en Madame Ottesen ekkja. 

Horft til Edinborgarkastala frá Grassmarket 1860. 

Mynd af facebókarsíðu Lost Edinburgh.

Umsagnir um systurnar gefa til kynna að þær hafi þótt gáfaðar og vel menntaðar, sem þær örugglega voru á íslenskan mælikvarða. Enda dáðust frændkonur þeirra mjög að þeim. Ingibjörg á Bessastöðum segir til dæmis í bréfum til Gríms Thomsen sonar síns að þær séu efnilegustu stúlkur sem hún hafi hitt og um Ágústu að hvað gáfurnar snerti ætti „hún víst fáa sína líka.“ Guðrún Þorgrímsdóttir, dóttir Ingibjargar, bætti um betur í bréfi til Gríms bróður síns og sagði Ágústu líka Grími í gáfum! Og kannski voru þau gáfumannapar um tíma, Grímur og frændkonan Ágústa, því heimildir gefa til kynna að einhverjar tilfinningar hafi verið í spilunum og Grímur sært hana hjartasári.

En rekstur litla stúlknaskólans gekk illa. Skólagjaldið þótti hátt og sjálfsagt má einnig kenna um skilningsleysi á gildi menntunar og almennri vantrú og andúð á menntun kvenna. Í nóvember 1854 skrifaði Ingibjörg á Bessastöðum Grími að stúlknaskólinn væri „að sálast“. Enda eru Ágústa og Þóra ekki meðal íbúa að Túngötu 1 í desember 1854 og virðast hafa farið til Kaupmannahafnar.

Þóra kom fljótlega aftur til Íslands og bjó hjá föðursystur sinni á Bessastöðum þar til hún giftist Páli Melsteð árið 1859. Hún stofnaði síðar Kvennaskólann í Reykjavík (1874) ásamt Páli.  

Ágústa virðist hafa fengist við eða hugsað sér að starfa við kennslu því varðveist hefur meðmælabréf á dönsku, skrifað af séra Ásmundi Jónssyni, þá prófasti í Odda (eiginmanni frændkonu hennar, Guðrúnar Þorgrímsdóttur) þar sem hann segir hana hafa við góðan orðstýr kennt börnum úr „bestu fjölskyldum“ Reykjavíkur „lestur, fagur- og réttritun, reikning, trúfræði, sögu, landafræði, frönsku, ensku, ásamt kvenlegum handiðnum“. Jafnframt að Ágústa væri sérlega vel fallin til kennslu. Af þessu verður varla annað ráðið en Ágústa hafi ætlað að starfa sem kennslukona ytra. Kristmundur Bjarnason, sem hefur skrifað um Grím amtmann og fjölskyldu hans, segir að Ágústa hafi á þessum tíma leitað sér lækninga við augnsjúkdómi.

Til Reykjavíkur kemur Ágústa aftur ekki síðar en 1865 og er þá skráð til heimilis í Aðalstræti 3, þar sem hún er ekki aðeins titluð fröken heldur fær hún einnig stöðuheitið „kennir mál“ í sálnaregistrum Dómkirkjunnar í Reykjavík.

Vorið 1865 skrifaði Þórdís Thorstensen í Reykjavík vinkonu sinni, Jakobínu Jónsdóttur á Hólmum í Reyðarfirði: „Fröken Augusta Johnsen var hjer hjá mér í gjærkveldi, jeg var að óska með sjálfri mjer, að þú hefðir verið horfin [hingað] líka, jeg er viss um að þú gætir vel liðið hana, hún er svo góð og gáfuð stúlka.“

Sjálf þráði Jakobína, þá þrítug, fátt meira en menntun og framfarir og fór af þeim sökum suður til Reykjavíkur haustið 1865. Enda Reykjavík staðurinn sem „hugsar og ályktar“, eins og bróðir hennar Sigfús Jónsson skrifaði í bréfi.

Í nóvember 1865 skrifar Jakobína systur sinni að hún sæki „tíma í Frönsku hjá Fröken Augustu 2 í viku“. Áður hafði hún lært smávegis í þessu fagra tungumáli hjá frændkonu sinni austur á Reyðarfirði. Bína kunni ákaflega vel við fröken Ágústu, sem var henni „undur góð“. Eftir hálft ár í Reykjavík skrifar hún:

„Hvergi hefi jeg komið eins opt og til fröken Augustu bæði þegar jeg hefi tíma hjá henni og svo opt á kveldin stund og stund, til að njóta viðræða hennar sem eru bæði skemtilegar og mjög uppbyggilegar; hún hefir verið mjer sjerlega góð, og mjer þykir sannl. væntum að hafa fengið að þekkja hana. Hún safnar að sjer mörgum úngum stúlkum sem flestar hafa lært hjá henni, svo þar er stundum húsfyllir og glatt á hjalla: Í vetr hefir hún eitthvað 14 Eleva.“

Af þessu má sjá að Ágústa stóð fyrir einhvers konar ‘salon’ þar sem stúlkur og konur áttu „skemtilegar“ og „uppbyggilegar“ samræður. 

Mademoiselle A. Johnson boðið á ball um borð í Pandore.

Ágústa tilheyrði heimi heldra fólksins og varðveist hefur boðskort þar sem Mademoiselle A. Johnson er boðið til kvöldverðar og dansiballs um borð í franska herskipinu Pandore sunnudaginn 19. ágúst 1866. Samskonar boðskort Jakobínu Jónsdóttur frá 1866 og raunar einnig 1867 eru og varðveitt.

Kannski dugði nemendafjöldinn ekki Ágústu til að hafa í sig og á. Kannski leiddist henni í Reykjavík. Að minnsta kosti fer hún þaðan, líklega þegar árið 1867, hingað til Edinborgar og fékkst við kennslu. Óljóst er hvort það var við stofnun eða einkakennsla.

Ágústa skrifar mági sínum Páli Melsteð frá Edinborg í maí árið 1868. Því miður segir hún ekkert um starf sitt, en nefnir „nemendur“ sína í framhjáhlaupi. Samhengið gefur til kynna skóla. Bréfið fjallar annars um hvað póstþjónustan sé erfið því bréf eru tolluð þegar þau koma úr skipunum og heilmikil fyrirhöfn að fá þau afhent. Ágústa segir til dæmis frá því að þegar hún sótti eina bréfið sem hún fékk með síðasta skipi vildi afgreiðslumaðurinn einhverja sönnun þess að hún væri raunverulega viðtakandinn, reif það upp og dró upp ljósmynd og spurði hvort hún þekkti þá sem á myndinni væri? Jú, það var nú bara hún frú Havstein, sem skrifaði bréfið og sendi mynd af sér. Best er, skrifaði Ágústa, að biðja einhvern farþega fyrir bréf í staðinn fyrir að standa í svona veseni og aukakostnaði. Og besti Páll, skrifaðu. Utanáskriftin er Miss E.G.A. Johnsen, 12 Antigua Street, Leith Walk, at Mrs Youngs, Edinburgh.

Antigua Street númer 12 er ofarlega við Leith Walk, næstum beint á móti Elm Row. Á vef National Library er hægt að skoða Scottish Post Office Directories, en í það rit var hægt, gegn gjaldi, að skrá sig og atvinnu sína. Ekki tókst mér að finna Ágústu en 1868–1869 skráir sig þar Georg Young, sem höndlaði með járnvöru (iron monger). Líklega hefur Ágústa leigt herbergi hjá honum og konu hans, frú Young. 

Stillansar og veggjakrot en þó er hér staðið

í sporum Ágústu á 13 Elm Row í maí 2013.

Ljósmynd Hrefna Róbertsdóttir

Á 13 Elm Row er Ágústa samkvæmt manntali 2. apríl 1871. Þar er hún skráð sem E. G. Augusta Johnston, leigjandi, 48 ára, kennir tungumál, frá Danmörku. Í húsinu býr Edinborgarinn James Thomsen kaupmaður/bakari ásamt eiginkonu, dóttur og vinnukonu. Annað heimili hélt Barbara Mackay frá Orkneyjum, með eina vinnukonu, og hafði atvinnu af því að leigja út herbergi.  Líklega hefur Ágústa leigt hjá henni eins og þrír aðrir íbúar hússins sem eru skráðir leigjendur (lodger). Það eru Íslendingurinn Sveinbjörn Sveinbjörnsson, sem kennir tónlist (og lesa má um í öðru bloggi), danskur karlmaður og Skoti frá Fife (hér handan Forth fjarðarins). Skjalaverðinum sem fann Ágústu fyrir mig í manntalinu fannst svolítið merkileg þessi samsetning á fólki í húsinu. Hann sagði mér líka að húsið var byggt 1821 og að um það leyti sem Ágústa bjó á Elm Row hefði verið talsverð uppbygging á svæðinu þar í kring – millistéttin að koma sér þar fyrir og ýtti þar með verkalýðnum og ‘slömminu’ lengra í áttina niður til Leith.

En Ágústa var í samneyti við fínt fólk, kannski hún hafi kennt dætrum heldra fólks eða efri millistéttar. Að minnsta kosti komst hún í fín boð því varðveist hefur boðskort þar sem Miss Johnston er boðið eina kvöldstund til greifynjunnar af Stair í tilefni af afmæli Viktoríu drottingar Englands. Óneitanlega svolítið skemmtilegt. Snöggt gúggl leiddi í ljós að greifynjan hét Louisa Jane Henrietta Emily de Franquetot og var frönsk. Hún var gift John Hamilton Dalrymple, jarlinum of Stair, efnamanni og nokkuð háttsettum í skoskri pólitík ef marka má netið. 

Miss Johnston er boðið í heimsóknartíma/boð 

greifynjunnar af Stair 27. maí kl. 9–11, 

til heiðurs drottingunni. 

Að öðru leyti er lítið vitað um störf Ágústu. Í bréfasafni Þóru systur hennar og Páls Melsteð er ekki margt sem varpar ljósi á líf hennar hér. Þóra mun hafa brennt eitthvað af bréfum, því miður.

Þóra Melsteð systir Ágústu brá sér til Kaupmannahafnar sumarið 1870 til að tala máli kvennaskóla við áhrifafólk. Páll skrifaði konu sinni frá Reykjavík í júlí og taldi upp mögulegar skipaferðir heim til Íslands og hvatti hana eindregið til að taka skip sem kæmi við í Skotlandi: „ ... þangað ættir þú endilega að koma, því öll sú fegurð, sem þar kvað vera, hlýtur að gleðja þig fyr og síðar. ... Augusta verður farin að öllum líkindum í Nov. frá Edinborg. En að koma þángað meðan hún er, er dobbelt interessant fyrir þig.“

Þóra fór að ráðum Páls og stoppaði hjá systur sinni. En Ágústa fór ekki frá Edinborg haustið 1870 eins og Páll gerir ráð fyrir, sbr. manntalið hér að ofan. Kristmundur Bjarnason segir að það hafi verið 1871. Hann segir jafnframt að þá hafi sjón hennar hrakað mjög sem hafi gert það að verkum að hún átti kost á fáum störfum í Kaupmannahöfn.

Úr rættist þegar hún fékk inni í jómfrúrklaustrinu Christiandal Kloster á Sjálandi árið 1872 og varð þar forstöðukona. Þetta var ekki hefðbundið klaustur heldur einskonar heimili hátt á þriðja tug heldri jómfrúa. Þarna naut Ágústa sín við stjórnun og störf en heilsu hennar hélt áfram að hraka og um 1875 bættist við einhvers konar lömun sem gerði henni erfitt um vik að sinna nokkurri vinnu. Hún skrifar sjálf í bréfi að það eina sem hún geti gert með höndum sínum sé að skrifa. Og best sé einfaldlega að liggja í rúminu.

Fröken Ágústa dó 1. apríl 1878. John bróðir hennar rétt náði til hennar, kom í hraði frá Kaupmannahöfn, klukkustund áður en hún dó. Þá var hún nánast án meðvitundar og þekkti hann ekki. Prestur hafði þjónustað hana um miðjan dag og þá hafði hún brosað við stóra Íslandskortinu sem hékk ofan við rúmið hennar. Þessa síðustu klukkustund sat John með hendi hennar í sinni.

Ágústa var jörðuð 9. apríl, lögð í eikarmálaða kistu sem skreytt var krönsum, krossum og skrautfléttum. Viðstödd voru jómfrúrnar og vildarvinir Ágústu, af systkinum hennar bræðurnir John og Júlíus, einnig Emilie, eiginkona Johns og kærasta vinkona Þóru. Hún skrifaði mágkonu sinni ítarlega lýsingu á dauða Ágústu og jarðarförinni. Og sagði henni að hún hefði pantað krans í nafni þeirra systra sem ekki komust til jarðarfararinnar, Þóru og Nínu.

Í útfararræðu séra Ólafs Waage er gefin nokkur innsýn í líf Ágústu. Hún hafði, sagði hann, frá náttúrunnar hendi fremur þungt sinni og dvaldi oftar við dekkri hliðar lífsins en hinar bjartari. Hún hafði frá unga aldri reynt mótlæti í lífinu en hann hefur fögur orð um dugnað hennar, skýra skynsemi, kröftugan vilja og atorkusemi sem hafi gert henni kleift að vinna verk sín. Og presturinn bætti við svolitlu kvennapólitísku sjónarhorni því hann sagði að í mörg ár hefði hún staðið ein í heiminum, tilneydd til að sjá sjálfri sér farborða með vinnu og þannig þurft að búa við þá óvissu sem svo oft fylgdi kjörum ógiftra kvenna. Þessi orð eru auðvitað lituð af því viðhorfi að hið ‘rétta’ var að giftast – góður eiginmaður sá konu sinni og börnum farborða.

Á hinn bóginn dáðist fólk að dugmiklum og atorkusömum konum og þannig var um Ágústu, hún naut virðingar fyrir störf sín, segir í útfarræðunni. Og hennar er minnst í tveimur íslenskum blöðum Ísafold og Þjóðólfi, samhljóða texti sem systir hennar Þóra og mágurinn Páll hafa vafalaust sent inn. Þar eru helstu æviatriði, sagt frá barnaskólanum, sem hafi verið henni til sóma, jafnframt að hún hafi haft „góðar gáfur, var hjartagóð, drenglynd og tápmikil, og eflaust fær til mikils starfs og framkvæmda, ef lífsstaða hennar hefði leyft.“ 

Ágústa í Edinborg 1867–1871/2.

„Þú hefðir átt að verða drengur í brók“, sagði bróðir Jakobínu Jónsdóttur við hana um það leyti sem hún fór suður til að læra frönsku og eitthvað fleira hjá Ágústu árið 1865. Kannski einhverjum hafi flogið hið sama í hug um Ágústu – sem drengur, sem karlmanni, hefðu henni verið fleiri vegir færir. En sem kona ruddi hún braut fyrir aðrar konur. Hún kenndi ungum stúlkum og konum fögur tungumál, hannyrðir og landafræði. Hún kenndi þeim vitsmunalegar samræður.

Þegar Ágústa dó átti hún fjölmargar bækur sem skipt var á milli ættingja samkvæmt tilmælum hennar sjálfrar. Enskar bækur og íslenskar, örugglega franskar líka, Íslendingasögur, þjóðsögur. Sjálfsmynd Ágústu var tengd bókum. Á þeim tveimur ljósmyndum sem ég hef séð af henni er hún með bækur. Í bók Kristmundar um Grím föður hennar (bls. 377) er mynd af Ágústu þar sem hún situr við borð og tyllir olnboga vinstri handar á bók, í þeirri hægri heldur hún á opinni bók. Í doktorsritgerðinni minni birti ég mynd af Ágústu sem tekin var hér í Edinborg en varðveitt á Þjóðminjasafni. Þar situr hún við skrifpúlt með penna í hönd, tilbúin að festa hugsanir sínar á blað. Á púltinu liggja bækur. Ágústa var kona bóka, vits og þekkingar og átti sinn þátt í að skapa íslensku nútímakonuna.

                                                                                                        Edinborg, Erla Hulda

* Ágústa er í heimildum skrifuð Johnsen, Johnson, Johnsson, Johnston. Ég hef yfirleitt notað það fyrstnefnda.

Helstu heimildir:

Skjöl á Konunglega bókasafninu í Kaupmannahöfn en einnig eftirfarandi prentuð rit:

Erla Hulda Halldórsdóttir, Nútímans konur. Menntun kvenna og mótun kyngervis á Íslandi 1850–1903. Reykjavík: Sagnfræðistofnun/RIKK/Háskólaútgáfan, 2011, bls. 110–117, 171–173, 272.

Erla Hulda Halldórsdóttir, „Framfaravonir og veruleiki Jakobínu Jónsdóttur“, Kvennaslóðir. Rit til heiðurs Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðingi. Ritstj. Anna Agnarsdóttir, o.fl. Reykjavík: Kvennasögusafn Íslands, 2001, bls. 162–174.

Guðrún P. Helgadóttir, „Þóra Melsteð“. Kvennaskólinn í Reykjavík 1874–1974. Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1974.

Kristmundur Bjarnason, „Frá börnum amtmannsins á Einbúasetrinu“, Andvari 134 (2009), bls. 163–195.

Kristmundur Bjarnason, Amtmaðurinn á Einbúasetrinu. Ævisaga Gríms Jónssonar. Reykjavík: Iðunn, 2008.

Turner og Ásgrímur

Um daginn fór ég á sýningu í National Galleries of Scotland á vatnslitamyndum eftir enska listmálarann Joseph Mallord William Turner (1775–1851). Verkin voru í eigu listaverkasafnarans Henry Vaughan (1809–1899) en hann ánafnaði þau safninu með því skilyrði að verkin yrðu höfð til sýnis öll samtímis í janúar ár hvert án aðgangseyris. Þessi ósk Vaughans hefur verið uppfyllt frá því um aldamótin 1900.

The Falls of Clyde (1801), vatnslitamynd eftir Turner af skoskri náttúru.

Christopher Baker. J.M.W. Turner, bls. 40–41.

Það er við hæfi að sýna þessar vatnslitamyndir í svartasta skammdeginu því birtan sem frá þeim stafar varpar ljósi inn um sálargluggann. Turner var alla tíð upptekinn af birtunni í náttúrunni og lagði sig í líma við að fanga hin fjölbreyttu blæbrigði hennar. Samspil himins og vatns/hafs var honum einkar hugleikið, það sést til dæmis vel á fjölmörgum verkum sem hann málaði í Feneyjum. Hann ferðaðist víða um meginland Evrópu í leit að viðfangsefnum og líka um Skotland og Wales en aldrei út fyrir álfuna.

The Sun of Venice (1840). Í þessari vatnslitamynd fangar Turner mistrið 

sem máir út skilin milli himins og hafs í Feneyjum.

Christopher Baker. J.M.W. Turner, bls. 88–89.

Verk Turners eru í anda rómantísku stefnunnar en hann var alla tíð leitandi í listsköpun sinni og með tímanum gætti óhlutbundinna áhrifa hjá honum. Hann fór ótroðnar slóðir í túlkun og var mikill áhrifavaldur í þróun málaralistarinnar. Ég hef nokkuð lengi verið aðdáandi Turners og fannst magnað að standa frammi fyrir stórum og þekktum olíumálverkum eftir hann í National Gallery í London í haust.

Það var ekki síður ánægjulegt að sjá verk Turners í National Galleries of Scotland. Þau leiddu hugann að áhugaverðri BA-ritgerð sem Derek Karl Mundell skrifaði við Háskóla Íslands árið 2011 um vatnslitamyndir Ásgríms Jónssonar (1876–1958) frá tímabilinu 1904–1914. Þar bendir Derek á að í endurminningum sínum, Myndir og minningar sem Tómas Guðmundsson skáld skráði, segi Ásgrímur frá því að hann hafi lært mest í vatnslitamálum af því að stúdera verk Turners. Rannsókn Dereks beindist að því að skera úr um hver af verkum Turners Ásgrímur hefði verið líklegur til að sjá á mótunarárum sínum sem listamaður. Ég fer ekki nánar út í það hér en vísa á ritgerð Dereks, sem er aðgengileg á Skemmunni. Get þess þó að Ásgrímur hafði skamma viðdvöl í Edinborg árið 1897 en eins og Derek bendir á er ólíklegt að hann hafi séð vatnslitamyndir eftir Turner þar, enda ekki fyrr en tveimur árum síðar sem National Galleries of Scotland fékk áðurnefnd verk hans til varðveislu.

Ásgrímur málaði mikið í Skaftafellssýslum árin 1910–1912, meðal annars á mínum heimaslóðum, í Hornafirði, sumarið 1912. Í kafla um hornfirska myndlistarmenn í Sögu Hafnar get ég lítillega um heimsókn Ásgríms til Hornafjarðar. Þar studdist ég meðal annars við dagbók langafa míns, Gunnars Jónssonar, bónda í Þinganesi í Nesjum, en hann var leiðsögumaður Ásgríms í Hornafirði. Dagbókin er að vísu fáorð um listamanninn. Þó má ýmislegt af henni ráða um ferðir hans og veðráttuna en veðrið hlýtur alltaf að vera áhrifavaldur á sýn listamanna á náttúruna og jafnvel vinnuaðstæður. Mér fannst gaman að geta miðlað þessum upplýsingum til Dereks þegar hann hafði samband við mig snemma árs 2011 en hann var þá að vinna að ritgerð sinni.

Sýnishorn úr dagbók Gunnars Jónssonar, bónda í Þinganesi, 15. júní 1912.  Þá hefur Gunnar sótt Ásgrím suður að 

Vagnsstöðum í Suðursveit en þangað fór Gunnar með málarann viku áður.

Ásgrímur er ekki margorður um Hornafjarðarreisu sína í endurminningum sínum og ekki heldur í þeim blaðaviðtölum sem ég hef séð. Í grein um sýningu Listasafns Íslands á vatnslitamyndum Ásgríms árið 1994 segir Bragi Ásgeirsson, myndlistamaður og gagnrýnandi Morgunblaðsins, að árin 1910–1912 hafa verið „lykilár á ferli Ásgríms sem vatnslitamálara og einkum er árið 1912 þungt á metum, svo sem nokkrar myndir á sýningunni eru til vitnis um. … Við þurfum einungis að staðnæmast við myndina „Sólarlag við Hornafjörð“ til að sannfærast um að eitthvað mikið var að ske í íslenzkri myndlist við tilurð myndarinnar. Eitthvað sem aldrei áður hafði gerst og var nýtt og ferskt …“

Vatnslitamyndir Ásgríms úr Skaftafellssýslum eru sannarlega einstakar. Eins og Turner túlkar hann meistaralega samspil vatns/sjávar, lofts og ljóss um leið og hann gerir fjallahringnum skil. Eins og Derek bendir á fann Ásgrímur sínar eigin Feneyjar í íslensku landslagi, ekki síst á láglendinu í Skaftafellssýslum þar sem landið var víða umflotið vatni.

Það má benda á fleiri vinkla í sambandi við verk Ásgríms og Turners. Í erindi sem Jónas Jónsson frá Hriflu flutti á samkomu Vestur-Íslendinga árið 1938 fjallaði hann meðal annars um fjölbreytta fegurð íslenskra sveita og þá „einkennilegu draumkenndu fegurð“ sem honum fannst einkenna hin skóglausu og beru íslensku fjöll. Síðan sagði Jónas orðrétt: „Mesti málari Englands, Turner, hefir málað á ógleymanlegan hátt hitamóðu og mistrið, sem bræðir saman jörð, himin og haf á Englandi. Einn af mestu málurum Íslands, Ásgrímur Jónsson, hefir á sama hátt túlkað hinn gagnstæða þátt í fegurð Íslands, hin undursamlegu einkenni hins tæra, gagnsæja skygnis, og hin óteljandi, hugljúfu blæbrigði sem skína með margfaldri fegurð í þessu gegnsæja, svala andrúmslofti.“

Þótt samanburður Jónasar á Turner og Ásgrími sé allt annar en Dereks er skemmtilegt og engin tilviljun að hann skuli nefna meistarana í sömu andrá. Jónas var mikill aðdáandi enskrar menningar og dvaldi oft á Englandi í utanferðum sínum, eins og lesa má um í ævisögu Jónasar eftir Guðjón Friðriksson sagnfræðing. En hvað sem öllum samlíkingum líður fer ekki á milli mála að Turner og Ásgrímur túlkuðu snilldarlega samspil láðs og lagar í vatnslitamyndum sínum.

Arnþór

Heimildir:

Arnþór Gunnarsson. Saga Hafnar í Hornfirði. 1940–1975. Síðara bindi. Hornafirði: Sveitarfélagið Hornfjörður, 2000.

Baker, Christopher. J.M.W. Turner. The Vaughan Bequest. Edinburgh: National Galleries of Scotland, 2008.

Bragi Ásgeirsson. Sá gagnsæi strengur. Morgunblaðið 8. febrúar 1994, bls. 10.

Derek Karl Mundell. Ásgrímur Jónsson. The early watercolours 1904–1914. Ritgerð til B.A. prófs í listfræði við Háskóla Íslands, maí 2011.

Í landi birtunnar. Myndir Ásgríms Jónssonar úr Skaftafellssýslum. [Reykjavík]: Listasafn Íslands, 1999.

Jónas Jónsson. Minni Íslands. Heimskringla 3. ágúst 1938, bls. 4.

Tómas Guðmundsson. Myndir og minningar. Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1956.

Skotland og þrælahaldið

Í bókinni A History of Scotland, sem minnst var á í síðasta bloggi, segir höfundurinn, Neil Oliver, að því hafi oft verið haldið fram í skoskum sagnfræðiverkum (síður þó í nýlegum) að skoskir kaupmenn hafi ekki hagnast með beinum hætti af þrælahaldi. Skotar voru vissulega ekki jafnmikið í þrælaviðskiptum og Englendingar og margar aðrar Evrópuþjóðir en samt liggur ljóst fyrir að stórfelldur hagnaður Skota af viðskiptum með tóbak, sykur og bómull byggði á vinnu þræla á átjándu og nítjándu öld.

Eftir sameiningu skoska konungsdæmisins og hins enska árið 1707 naut Skotland góðs af efnahagslegum uppgangi í breska heimsveldinu og nýjum viðskiptatækifærum vítt og breytt um heiminn. Þessi vöxtur hvíldi að miklu leyti á bökum svartra Afríkubrúa sem hnepptir voru í ánauð og fluttir nauðugir yfir Atlantshaf til að þræla á plantekrum í Nýja heiminum. Skosk kaupskip sigldu suður til Afríku, fluttu þaðan þræla til Vestur-Indía og Norður-Ameríku, sigldu síðan hlaðin tóbaki, sykri, bómull, kryddi og öðrum hráefnum til Skotlands þar sem þau voru fullunnin til sölu á mörkuðum heima og erlendis. Á þessum viðskiptaþríhyrningi auðguðust margir skoskir viðskiptamenn gríðarlega. Glasgow var miðstöð viðskiptanna og bera götur í borginni nöfn manna sem auðguðust á viðskiptunum. Og líka nöfn eins og Tobago Street og Jamaica Street. Karabíska eyjan Jamaica var ein helsta auðsuppspretta breskra athafnamanna (þar með taldra skoskra) á átjándu og nítjándu öld. Þar má finna leifar plantekra sem bera skosk nöfn á borð við Argyle, Glasgow og Glen Islay. 

Jamaica Street í jaðri New Town hverfisins í Edinborg. Þetta glæsilega
hverfi byggðist upp á seinni hluta átjándu aldar og á fyrri hluta nítjándu
aldar. Þá var gríðarlegur vöxtur í skosku efnahagslífi. - Ljósmynd: Arnþór

Það er svo annað mál að þessi mikli auður dreifðist misjafnlega um samfélagið. Meiri hluti Skota bjó áfram við fátækt og margir þurftu að vinna baki brotnu til að framfleyta sér og sínum, til að mynda í kolanámum. Það var þeirra þrældómur.

Í síðustu viku sótti ég fyrirlestur ungs fræðimanns, dr. Michaels Morris, við Edinborgarháskóla þar sem hann fjallaði um aðild Skota að þrælahaldinu: „Scotland and the Caribbean: Recovering the Memory of Slavery across two Atlantic Archipelagos“. Morris benti á að þjóðaratkvæðagreiðslan í september næstkomandi (þá greiða Skotar atkvæði um hvort þeir vilji vera áfram í breska ríkjasambandinu eða stofna sjálfstætt ríki) gæfi tilefni til endurskoðunar og endurmats á ýmsum þáttum í sögu Skotlands, meðal annars þátttöku Skota í þrælahaldinu.

Arnþór

Heimild:

Oliver, Neil. A History of Scotland. London: Phoenix, 2009.

Sjá einnig:

Crowford, Robert. On Glasgow and Edinburgh. London: Harward University Press, 2013.

Devine, T.M. Scotland’s Empire. The Origins of Global Diaspora. London: Penguin, 2004.

Bendi líka á þessa vefsíðu: http://www.scotland.gov.uk/Publications/2007/03/23121622/4

Sagan í bíó

Þræll í 12 ár (12 years a slave) er seigfljótandi flaumur, hún er hæg en kraftmikil, kona lítur undan þegar svipuhöggin dynja. Verður flökurt yfir mannvonsku, yfir því hvernig fólk er svipt mennsku sinni, hvernig það verður ‘eign’ (e. property) eins og plantekrueigendurnir hamra á. Þrælarnir eru eign og við þá má gera hvað sem er, eins og einn plantekruherranna segir. Kaupa, selja, hýða, nauðga, drepa – undir hvatningarhrópum eiginkonunnar. 

Myndin þykir einstaklega vel heppnuð hvað varðar sögulega nákvæmni. 

Þegar ég gekk út úr Filmhouse á Lothian Road hér í Edinborg í gærkvöldi og reyndi að melta þessa stórkostlegu mynd varð mér hugsað til fyrirlestursins sem breski sagnfræðingurinn Catherine Hall hélt um þrælahald á alþjóða kvennasöguþinginu í Sheffield niður í Englandi um mánaðamótin ágúst september á síðasta ári. Hall er einn fremsti sagnfræðingur Breta, prófessor við University College London. Eftir hana liggur fjöldi bóka og greina, einkum um femíníska sögu, kyngervi (e. gender) og nýlendustefnu breska heimsveldisins. Um síðasttalda efnið heyrði ég Hall tala á evrópsku ráðstefnunni um femínískar rannsóknir í Lundi í Svíþjóð síðsumars árið 2003; þar var heimsvaldastefna fyrri alda sett í samhengi við stöðu ‘heimsvelda’ nútímans, rætt um líkindi og hliðstæðar orðræður þá og nú. Þetta var og er besti fyrirlestur sem ég hef heyrt, svona tilfinning þar sem maður situr fremst á stólbrúninni og heldur í sér andanum. 

Þessari mynd hnuplaði ég af netinu. Eins og 

kunnugt er byggir myndin á sjálfsævisögu 

Solomon Northup sem var frjáls maður hnepptur 

í þrældóm í 12 ár, frá 1841–1853.

Í Sheffield talaði Hall um allt annað efni, umfangsmikið rannsóknarverkni þar sem hún og fleiri fræðimenn grafast fyrir um ýmsa þætti í þrælahaldi Breta, m.a. hvað varð um það fé sem breska ríkið greiddi þrælaeigendum þegar þrælahald var afnumið. Með þessu er opnað inn á sársaukafulla og ljóta sögu, eins og gert er í myndinni Þræll í 12 ár, sem Bretar hafa átt erfitt með að horfast í augu við. ‘Við ætlum okkur’, sagði Hall í Sheffield, ‘að skrifa þrælahaldið aftur inn í söguna, koma því aftur til Bretlands.’

Þrælasala var bönnuð í breska heimsveldinu árið 1807 en þrælahald var ekki bannað fyrr en 1833. Þegar það var gert greiddi breska ríkið skaðabætur til þrælaeigenda (þeir þurftu að sækja um þessar bætur), alls 20 milljónir punda sem munu hafa verið 40% af útgjöldum ríkisins það ár (1833). Í dagblaðinu Guardian sagði um daginn að þetta samsvaraði 16 billjónum punda á núvirði (ég reyni ekki að reikna það yfir í íslenskar verðlausar krónur!). Í fyrirlestri sínum ræddi Hall um þetta út frá kynjasjónarhorni og benti á að af þeim 47.000 kröfum sem gerðar hefðu verið um skaðabætur hefðu 41% verið frá konum. Þetta sýndi, þvert á það sem gert hafði verið ráð fyrir, að þær áttu plantekrur og eignir – þræla. Þær voru ekki allar passíf fórnarlömb karlveldisins heldur tóku þátt.

Hall og kollegar hennar hafa semsagt skoðað hvert þessar bætur, sá hluti þrælaauðsins, fór. Hvaða fjölskyldur nutu þeirra, hvernig voru þær nýttar. Að hve miklu leyti runnu þær út í atvinnulífið? Inn í vaxandi iðnvæðingu Bretlands? Eins og fram kemur að ofan hefur þrælahaldið verið feimnismál í Bretlandi. Þrælahaldsfjölskyldur hafa margar reynt að sópa þessari arfleifð undir teppið og almennt séð hafa Bretar ekki horfst í augu við sinn hlut í þrælahaldinu. Meðal annars vegna þess að plantekrurnar voru handan hafsins, í karabíska hafinu og víðar.

Um þetta verkefni má lesa á heimasíðu þess og einnig horfa á Hall sjálfa kynna verkefnið, ýmist stuttlega eða hlusta á heilan fyrirlestur. Um þetta er m.a. rætt í áðurnefndri grein í Guardian þar sem rætt er um þrælahaldsverkefnið í tilefni af bíómyndinni Þræll í 12 ár og rölt um í ensku borginni Bristol þar sem ýmsar glæsibyggingar hvíla á arði af þrælasölu. Eftir því sem segir í blaðinu er talið að bresk skip hafi flutt um þrjár milljónir svartra frá Afríku yfir til Nýja heimsins, þar af um hálfa milljón á skipum frá Bristol.

Hér í Skotlandi hefur það viðhorf verið ríkjandi að Skotar eigi engan þátt í þrælasölu og þrælahaldi Breta og þeim efnahagslegu áhrifum sem af því spratt. Nú hefur bíóhúsið Filmhouse boðað til opins fyrirlesturs sunnudaginn 19. janúar þar sem Tom Devine, prófessor í sagnfræði við Edinborgarháskóla, ætlar að kollvarpa þessum hugmyndum og leitast við að skýra hvernig standi á þessu minnisleysi – eins og segir í lýsingu.

En sjálfsagt er farið að skola undan þessu viðhorfi. Á síðasta ári las ég frábæra nýja bók eftir Emmu Rothschild, The Inner Lives of Empires. Bókin fjallar um skoska fjölskyldu á 18. öld, bréfaskipti hennar og heimsveldi í margvíslegum skilningi. Hluti fjölskyldunnar auðgaðist af plantekrum og þrælahaldi. Og í bókinni Saga Skotlands (A History of Scotland) segir vinsæli sjónvarpssagnfræðingurinn/fornleifafræðingurinn Neil Oliver að hlutur Skota í þrælaviðskiptunum séu þeim til eilífrar skammar. Héðan fóru skip til Afríku, sigldu með þræla til Ameríku og komu aftur til Skotlands drekkhlaðin tóbaki og öðru góssi. Á þessu auðguðust margir.

Óhætt er að segja að kvikmyndin, sem gerð er af svörtum breskum leikstjóra Steve McQueen (hér er nýlegt viðtal við hann í Guardian), hafi orðið til þess að vekja enn frekari athygli á áðurnefndu verkefni sagnfræðinganna við University College í London. Og sýnir auðvitað að sagnfræðingar eru með puttann á púlsinum

 Erla Hulda

Hoffellsbræður

Í haust fékk ég að gjöf þrjár ljósmyndir úr dánarbúi Guðmundar afabróður míns frá Þinganesi í Nesjum í Hornafirði. Myndirnar eru af bræðrunum Jóni, Eiríki og Jóni frá Hoffelli í Nesjum. Myndir af þeim bræðrum hafa fylgt mér lengi því ég eignaðist eftirmyndir af gömlum ljósmyndum af þeim fyrir um 20 árum síðan. Þær hengu lengi uppi á heimili okkar hjóna og vöktu ævinlega athygli gesta, enda bræðurnir reffilegir og tilkomumiklir í sjón, svipmiklir með myndarlegt skegg. Það var óvænt ánægja að fá þá bræður hingað til Edinborgar.

Jón í Þinganesi (1842–1916)

Jón eldri var elstur þeirra bræðra, fæddur 1842, þá Eiríkur, fæddur 1844, en Jón yngri var fæddur 1845. Foreldrar þeirra voru Guðmundur Eiríksson, bóndi í Hoffelli, og Sigríður Jónsdóttir, eiginkona hans. Guðmundur var frá Hoffelli en Sigríður frá Hlíð í Skaftártungu.

Í grein um þá bræður, sem birtist í tímaritinu Óðni árið 1923, segir m.a.: „Þeir bræður eru allir atgerfismenn, fríðir sýnum og föngulegir á velli, hagleiksmenn miklir og vel að sjer um margt, greiðamenn og gestrisnir.“

Jón eldri kvæntist Katrínu Jónsdóttur frá Þinganesi og varð bóndi þar. Þau eignuðust fjóra syni sem upp komust. Einn þeirra var Gunnar langafi minn, svo ég upplýsi nákvæmlega um tengsl mín við þá Hoffellsbræður. Hinir þrír voru Guðmundur, Jón og Benedikt. Guðmundur og Gunnar urðu bændur á föðurleifð sinni en Guðmundur drukknaði þegar hann féll af hestbaki í Hornafjarðarfljótum árið 1909. Jón bjó lengi í Þinganesi en Benedikt dó ungur.

Jón í Hoffelli (1845–1927)

Jón yngri tók við búi í Hoffelli eftir föður sinn og þótti fyrirmyndarbóndi, hélt áfram jarðabótum sem faðir hans stóð fyrir. Jón lagði stund á söðlasmíði samhliða búskap. „Er hann minnstur þeirra bræðra að vallarsýn, en þó vel á sig kominn og hinn snyrtimannlegasti,“ segir í greininni í Óðni. Jón yngri kvæntist Halldóru Björnsdóttur frá Flugustöðum í Álftafirði. Börn þeirra voru Björn, bóndi í Dilksnesi í Nesjum, Guðmundur, bóndi í Hoffelli, Sigríður, lést ung, Hjalti, bóndi í Hólum í Nesjum, Kristín, lést ung, og Sigurbjörg í Hoffelli.

Eiríkur varð bóndi í Heinabergi á Mýrum en þaðan var eiginkona hans, Halldóra Jónsdóttir. Síðar bjuggu þau að Svínafelli í Nesjum og Meðalfelli í sömu sveit en keyptu þá jörðina Brú á Jökuldal og bjuggu þar um árabil. Eiríkur og Halldóra eignuðust fimm börn en aðeins eitt þeirra komst upp, Guðlaug. Seinni eiginmaður hennar var Elís Jónsson verslunarstjóri á Djúpavogi. Eiríkur var formaður á árabátum á Mýrum og í Nesjum, var um tíma hreppstjóri í Nesjum og á Jökuldal og gegndi fleiri trúnaðarstörfum, „enda ágætur skrifari og mjög vinsæll sem þeir bræður allir og vel metinn, alstaðar sem hann hefur átt heima,“ svo enn sé vitnað í greinina.

Þorleifur Jónsson (1864–1956), hreppstjóri í Hólum í Nesjum, getur þeirra bræðra í ævisögu sinni, sérstaklega Jóns í Þinganesi og Eiríks. Jón aðstoðaði föður Þorleifs við að endurbyggja bæinn í Hólum sumarið 1870. Þorleifur lýsir Jóni þannig (bls. 23): „Jón í Þinganesi var tígulegur, ungur maður, hár og vel limaður með dökkjarpt alskegg, snar í hreyfingum og ákveðinn. Hann var mikill smiður og mikill verkmaður. Mátti hann heita tveggja manna maki að verki, svo fljótvirkur var hann og áhugamaður hinn mesti. Hann var sérstakur greiðamaður og höfðingi í lund.“ 

Eiríkur (1844–1935) um áttrætt

Þorleifur skrifar sérstakan kafla um Eirík sem hann kynntist vel og hafði miklar mætur á. Þar segir (bls. 225): „Eiríkur var meðalmaður á hæð, en þrekvaxinn og kraftalegur. Talið var, að eigi væri þeir margir, er mætti úr hendi hans toga, ef hann halda vildi. Hann var fríður maður, hýr og svipfallegur. Skegg hafði hann mikið og fagurt, og allur var hann hinn höfðinglegasti. Eiríkur hafði góða greind, bókamaður og hagmæltur, þótt hann flíkaði því ekki mikið. Rithönd hans var frábærlega fín og vönduð, og skrifaði hann venjulega á hné sér. Þjóðhagi var hann á smíði alla, þó einkum á járn. Vinsæll var hann með afbrigðum, enda ætíð tilbúinn að greiða fyrir öðrum.“

Árið 1904 keypti Eiríkur jörðina Syðra-Fjörð í Lóni og fluttist þangað frá Jökuldal. Hann var þá orðinn ekkill. Þar bjó hann til ársins 1921. Syðri-Fjörður stendur norðan undir Vestrahorni og sér þaðan ekki til sólar mánuðum saman yfir vetrartímann. Um það orti Eiríkur þessa snilldarvísu: 

Mikaels frá messudegi

miðrar góu til

í Syðra-Firði sólin eigi

sést það tímabil.

Lengi að þreyja í þessum skugga

þykir mörgum hart,

samt er á mínum sálarglugga

sæmilega bjart.

Arnþór

Syðri-Fjörður undir Vestrahorni í byrjun apríl 2010.                                                              Ljósmynd: Arnþór

Nánar um Hoffellsbræður:

„Hoffellsbræður.“ Óðinn, 19. árg. 1.–6. tbl. 1923, bls. 21–22.

Þorleifur [Jónsson] í Hólum, Ævisaga. Reykjavík: Bókaútgáfa Guðjóns Ó. Guðjónssonar, 1954.

'Engar mjúkar móðurhendur'. Guðný langamma

Saga dagsins er svolítið persónuleg frásögn um Guðnýju langömmu mína í föðurætt. Persónuleg af því að flest sem ég veit um Guðnýju, og segi hér, byggir á sögum sem mér voru sagðar (eða skrifaðar) af fólki í fjölskyldunni sem þekkti hana og mundi. 

Guðný fæddist árið 1862. Móðir hennar var Sigríður Halldórsdóttir 25 ára vinnukona á Laxárbakka í Miklaholtshreppi og Guðmundur Guðmundsson 45 ára kvæntur bóndi á sama bæ. Guðríður Magnúsdóttir kona Guðmundar var 66 ára, 21 ári eldri. Slíkur aldursmunur var ekkert óalgengur á þessum tíma þegar ungir karlmenn kvæntust gjarnan eldri konum, ekkjum sem áttu jarðir eða ráku bú. Gagnkvæmir hagsmunir líklega. Sigríður hafði komið að Laxárbakka 1859 og samkvæmt sóknarmannatali árið 1861 átti hún eina „bibl. angl.“ Líklega er þar átt við biblíu frá enska Biblíufélaginu sem dreift var hér á landi af Ebenezer Henderson 1814–1815.

Guðný á efri árum.

Ég veit ekki hvort Sigríði var vísað af heimilinu þegar upp komst að hún væri barnshafandi en hún fór að minnsta kosti í næstu sveit, Staðarsveit, þar sem hún átti sveitfesti áður en barnið fæddist. Guðný fæddist sem fyrr segir 22. ágúst 1862, á Hóli. Móðir hennar var við heyskap þennan dag því Guðný kom í heiminn í „fangahnappi“, með öðrum orðum í þéttu beði af þurru heyi. Guðný og móðir hennar voru bornar til bæjar í ábreiðu sem rifnaði undan þeim – ef til vill táknrænt á ýmsan hátt fyrir erfiða framtíð. Sjálf mun Guðný hafa sagt með bros á vör: „Það var nú ekki svo auðvelt að losna við okkur!“ Guðný var skírð 24. ágúst og eitt guðforeldra var Guðmundur Sigurðsson á Álftavatni. Hann átti þá tíu ára son, Stefán, sem kemur við sögu síðar. 

Guðný Guðmundsdóttir var flutt móðurlaus yfir á Laxárbakka í Miklaholtshreppi sama ár og hún fæddist, kannski bara nokkurra daga. Ég veit það ekki. Hún ólst því upp hjá föður sínum, var fyrst skráð „tökubarn“ en síðar yfirleitt „dóttir bónda“. Kona Guðmundar hefur tekið við barninu en hún dó fáeinum árum síðar. Guðmundur kvæntist aftur 1868, Önnu Halldórsdóttur, sem reyndist Guðnýju vel en sem gömul kona sagði Guðný barnabarni sínu að hún hefði alltaf saknað móðurhandarinnar.

Lífsbaráttan var hörð á þessum árum. Á Snæfellsnesi var almenn fátækt og víða matarskortur uppúr 1860 og erfitt fyrir umkomulausa vinnukonu að sjá fyrir sér og ungbarni. Laun vinnukvenna voru lág (oft goldin í mat og fatnaði) og þær fengu að jafnaði 1/3 af launum vinnumanna, í besta falli helming og matarskammtur kvenna var minni en karla. Þær þurftu auk þess að þjónusta vinnumenninna; draga af þeim fötin, þurrka, þrífa og gera við. Sigríði Halldórsdóttur hefur því verið nauðugur einn kostur að láta dótturina frá sér. En hvað varð um hana? Ég hef ekki fylgt henni eftir ár frá ári en hún virðist hafa verið við vinnumennsku í Staðarsveit, Miklaholtshreppi, Eyjahreppi, Kolbeinsstaðahreppi og svo á Mýrunum. Hún dó árið 1912 á Urriðaá, 75 ára. Mér er sagt að hún hafi átt erfiða ævi. Hvort og hversu mikið samband þær mæðgur höfðu veit ég ekki – ein heimildarkona mín taldi þó að það hefði verið eitthvað.

Þegar Guðný Guðmundsdóttir á Laxárbakka var 12 ára skrifaði presturinn í húsvitjunarbók að hún væri farin að læra kverið, eins og lög gerðu ráð fyrir. Ári síðar er Guðný sögð vel læs og að hún hagaði sér vel. Árið 1876 var hún fermd með vitnisburði um góða hegðun og kunnáttu.

Lærdómi var að öðru leyti ekki haldið að henni enda hafði hún orð á því síðar á ævinni að henni þætti unga kynslóðin lánsöm að fá að ganga á skóla. Á 19. öld gekk menntun barna í aðalatriðum út á að kenna lestur og kristindóm. Skrift og reikningur voru listir sem taldar voru óþarfi fyrir alþýðufólk. Það voru þó einkum stúlkur sem ekki fengu að læra að skrifa – og hvað um Guðnýju? Skrift lærði hún með sjálfsnámi, það var góðhjartaður vinnumaður á Laxárbakka sem gaf henni forskrift á blaði. Ekki var heldur sjálfgefið að nóg væri af pappír og skriffærum og því óhjákvæmilegt að spyrja hvar hún hafi æft skriftina. „Nógur var sandurinn og snjórinn“, sagði hún gömul kona. Í æviminningum annarra kvenna leynast frásagnir af stúlkum sem æfðu stafagerðina með broddstaf á ís eða með krítarmola á fjöl í fjósi. Sjálf fór ég að skæla þegar ég fékk langt bréf frá föðursystur minni þar sem hún sagði mér þessa sögu og fleiri af Guðnýju. Þá var ég að ljúka MA-ritgerð um konur á 19. öld og saga langömmu minnar passaði inn í mynstrið, eitt saumspor til viðbótar.

Gengið úr Skógarnesfjöru í átt til fjalla.     - Ljósmynd Arnþór

Eins og önnur 19. aldar börn þurfti Guðný að vinna og sem lítil stúlka vakti hún yfir túninu á Laxárbakka nótt eftir nótt. Engin skepna mátti bíta það dýrmæta gras sem þar óx. Guðnýju var bannað að fara inn í bæ til þess að hlýja sér eða næla sér í matarbita – kannski ótti við að hún myndi sofna, eða að kindurnar kæmust í túnið rétt á meðan. Og henni var sagt að í hólum og klettum væru vættir sem tækju hana kæmist féð í túnið. Guðný grét meðan nóttin leið: „Engar mjúkar móðurhendur máttu strjúka votan vanga“, sagði hún dótturdóttur sinni löngu síðar og hughreysti þegar sú hin sama átti að fara að vaka yfir túni.

Samkvæmt kirkjubókum var Guðný heima á Laxárbakka til 1889 en þá fór hún í vinnumennsku að Skógarnesi í sama hreppi. En árið 1891 fór hún frá gylltum sandfjörunum upp undir fjallsrætur og gerðist vinnukona á Borg. Þar bjuggu þá Stefán Guðmundsson hreppstjóri og kona hans Guðrún Ólafsdóttir. Þau höfðu flust þangað úr Staðarsveit rúmum tíu árum fyrr. Þau áttu þá eina dóttur Þorbjörgu Kristínu, en höfðu misst tvo drengi á fyrsta ári og dóttirin Stefanía fæddist ári eftir að Guðný kom að Borg.

Hvers konar samband myndaðist milli þeirra Guðnýjar og Stefáns vitum við ekki – hann er sagður hafa verið sagður fríður maður, vinsæll. Það sem við vitum er að úr varð barn því hinn 20. janúar 1897 (21. janúar segir kirkjubókin) fæddi Guðný Guðmundsdóttir vinnukona á Borg stúlkubarn sem Stefán Guðmundsson var faðir að. Nú fór öðru vísi en þegar Guðný fæddist því ekki voru þær mæðgur skildar að, heldur voru þær áfram á Borg. Litla stúlkan var skírð þann 20. febrúar og gefið nafnið Anna. Hún er föðuramma mín.

Stefán á Borg. - Ljósmynd Óskar & Vignir.

Tár hljóta að hafa flætt þessa daga. Þær hafa báðar átt erfiðar stundir, eiginkonan Guðrún og vinnukonan Guðný. Hvort sem í því fólst einhver sátt eða ekki þá varð Guðrún vanfær fáeinum vikum eftir fæðingu Önnu litlu og eignaðist dótturina Halldóru 22. desember 1897. Þær voru semsagt jafnöldrur hálfsysturnar Halldóra og Anna þótt ellefu mánuðir skildu þær að.

Guðný er áfram á Borg og í sóknarmannatali (og manntali 1901) er Anna aðeins skráð dóttir bónda. Engin leið að sjá að hún sé dóttir Guðnýjar vissi kona ekki betur.

Árið 1900 (1. september) giftist Guðný þá 38 ára Pétri Helgasyni vinnumanni frá Hjallasandi (Hellissandi), þá 25 ára. Annar tveggja svaramanna er Stefán bóndi á Borg. Pétur er ekki skráður á Borg árið 1900 en árið 1901 eru þau Guðný skráð þar í húsmennsku.

Guðný og Pétur eignuðust þrjú börn. Þau bjuggu lengst af á Borg, á heimili Stefáns barnsföður hennar og þar sá Guðný að mestu um heimilið. Guðrún, eiginkona Stefáns lést árið 1913 en Stefán 1925. Anna, dóttir Guðnýjar og Stefáns giftist Ásgrími afa mínum árið 1916, og þau bjuggu á Borg. Þegar elsti sonur Guðnýjar og Péturs kvæntist árið 1933  og hóf búskap í Gröf í Miklaholtshreppi fluttust þau til hans.

Dregnar hafa verið upp fyrir mig svipmyndir af Guðnýju með prjónana og krakkana í kringum sig í rökkrinu, segjandi sögur og ævintýri, rímur og kvæði. Hún var fluggreind og minnug var mér sagt en einnig að svo virtist sem hún hefði alltaf fundið til þess að hafa stigið út fyrir þann siðferðislega ramma sem fólki er settur og eignast barn með giftum húsbónda sínum (og ekki bara hún heldur var hún sjálf slíkt barn).

Hún átti alltaf kandísmola í pilsvasanum og klippti bita af honum með sykurskærunum og gaf þakklátri ömmustelpu sem minntist hennar löngu síðar í bréfi skrifuðu á afmælisdegi Guðnýjar, 22. ágúst 1995: „Í dag hefði amma Guðný átt afmælisdag. Hún hafði það nú ekki alltaf títt í lífinu. Dáist meir og meir að henni og hennar dugnaði eftir sem tíminn líður. Ég var nú elsta barnabarnið og auðvitað það barnið sem kyntist henni mest. Og ennþá man eg margt sem hún sagði mér og kendi mér.“ 

Heyskapur á Borg um 1940. Þarna eru sýnist mér þrír dóttursynir Guðnýjar, frá vinstri: Ágúst, Halldór (pabbi) og Karl. Lengst til hægri er Halldór Sigmundsson, sumardrengur. Ljósmyndin ein af mörgum frábærum myndum úr fórum Ingu og Páls á Borg.

Í erfiljóði sem til er um Guðnýju kemur fram að sumum þótti Guðný „hrjúf og köld“ á yfirborðinu en að í raun hafi hlýjan ríkt í huga hennar og hjarta. Hún var trygg vinum sínum, veglynd og heiðarleg, vinnusöm og viljasterk. Ég á í fórum mínum tvö síðustu bréfin sem Guðný skrifaði dótturdóttur sinni árið 1949. Þessi bréf bera vott um mikinn kærleik og hlýju, enda var hún, með orðum viðtakanda þessara bréfa „ein af þeim sem allt vildu til betri vegar færa“. Hún hefur því ekki dvalið við erfiðleikana. 

Guðný Guðmundsdóttir dó 7. mars 1950 og er jörðuð á Fáskrúðarbakka. Um það bil ári áður skrifaði hún dótturdóttur sinni sem búsett var erlendis: „ef þið komið til landsins og eg verð dáin þá bið eg ykkur að krossa yfir gröfinni minni.“

Ég hef því bætt Guðnýju í þann stóra hóp frændgarðs og ástvina sem ég krossa yfir þegar ég vitja þeirra í kirkjugarðinum í sveitinni heima. 

* Flest af því sem hér er sagt kom fram í nokkuð lengri pistli sem ég flutti á ættarmóti afkomenda Guðnýjar í júní árið 2010.